مشعل ثنا

2009-07-11T05:05:00.000-07:00

یعقوب یسنا

نویسنده: داکتر ثنا متین نیکپی
اول جولای 2009- کانادا

امواج احساس فیمینیستی در کار ادبی یعقوب یسنا
من در شعر و ادبیات، به یعقوب یسنا سرتعظیم فرود میاورم

بار نخست سه سال قبل وبلاگ (یسنا) را خواندم. هر باریکه به وبلاگ ها و نوشته های او در سایت های انترنیتی مراجعه می کنم، یسنای دیگر را می بینم. سرعت رشد ذهنی و فکری یعقوب یسنا طوریست که من می توانم حرکتش را ببینم و صدای پایش را بشنوم که چطور در زینه های بنای شعر و ادب، اخلاق و منطق، جامعه شناسی و فلسفه بالا می رود. یسنا رشد سریع و واقعی دارد، رشد در کیفیت و ماهیتِ کار و پندارش.
برای معرفی نیکوی این فرهیخته ی شعر و ادب، مروری بر آثار وی کرده و رهسپار دنیای "یسنایی" می شوم. دنیایی که غوغاها ، فریاد ها و هیاهویش همه زیباست و دلپذیر. خدا کند برای خواننده هایی که مرا در این سفر همراهی می کنند، نیز گوارا باشد.
از نثرش آغازگر می شوم.
یسنا در شناسنامه اش می نویسند: "يعقوب يسنا بچه جواهر استم نام پدرم حاجي محمد اسماعيل است.
مطمين‌ترين دوره زندگي‌ام را در فضاي ديد چشمان سگ پدرم گذشتاندم، و حقيقي‌ترين حقيقت را نيز در كنار گاووان و خران و اسپان پدرم يافتم؛ آنگاه چقدر با هم شبيه بوديم بهترين شب‌ها را در پيشگاه ماه- كه گوسفندان پدرم نشخوار مي‌كرد، چوپان(اقبال مامايم) مرا در پناه سگ رمه مي گذاشت و خودش مي‌رفت سراغ معشوقه‌اش- سپري كردم! بازهم بايد گفت:زندگي، ناگزير پايت را به بازي مي‌كشاند، بازي‌اي كه در آن، انگار با خود بازي طرفي! در اين بازي با ويراني، داري چيزي را آباد مي‌كني! بنابراين، اين بازي كاري است خدايي، پس بايد بازي كرد، بايد نوشت تا اين كه، موقع ويران شدنت بداني: كه تو بخشي از قاعده بازي بوده‌اي نه بازيگر!
با ويران شدنت، بازي با چند گلو گريه كسي، تو را براي هميشه در قاعده‌اش محو مي‌كند."
کلمات، جملات و پاراگراف ها در نثر یسنا ساده، زیبا، بی آلایش، عام فهم و در عین حال دارای مفاهیم دقیق وعمیق هستند. سادگی به معنای ضعف نه، بل امتیاز و نیرومندی کار ادبی یسنا میباشد. زیرا او می تواند ساده بنویسد. سادگی در کلام یسنا هنر است. هنری که از سختی و سفتی میکاهد و ماهیت را با امانتداری حفظ می کند.
"يعقوب يسنا بچه جواهر استم نام پدرم حاجي محمد اسماعيل است." دو جمله کوتاه و ساده که یسنا توانسته است در اینجا واقعیت هایی زیاد را جاسازی نماید. تقدم نام مادر بر پدر و نام پدر به دنبال آن، استعمال کلمه گفتاری "بچه" بجای فرزند یا پسر، هنر سخن یسنا است و مقدم دانستن مادر بر پدر، دلیری، جسارت و سنت شکنی است که زولانه های جامعه پدر سالار را می شکند. یعنی یسنا در واقع مبارزه می کند. او در ادامه این شناسنامه، ریالیست می شود و همه چیز را طوری که هست با کلام زیبا بیان میدارد. یسنا احساس پاک فیمینیستی اش را از خود و خانواده اش آغاز می کند و بعدا به سراغ دختر همسایه وهم سن و سالان دهکده اش می رود و از روزنه دودآلود خانه های دهکده، جهان را زیر نظر می گیرد و همه بغرنجی های معاصر را در خور استفاده ذهن و درک دیگران می سازد.
یسنا در شعر، به عمق بحر ادب غواصانه شنا می کند و دُر دری را از دل دریا بیرون کشیده و به ما عرضه می میدارد. او می نویسد: " ...زمان، دختري بسيار زيبا، شايد سيزده سال داشت، فراتر از هر رسمي اينجا و آنجا مي‌گشت، و سراپا، حسي از زندگي بود كه هيچ گناهي نمي‌توانست او را بيالايد زيرا هنوز دهكده ما، شايد ما، درگير مفهوم گناه نشده بوديم و همه چيز براي مان زندگي بود و حس بود كه معنا را در اين حس و زندگي چندان راهي نبود." یسنا با نوشتن چند جمله که نثرش را با هنر داستان نویسی رنگ آمیزی کرده با نیرومندی و صلابت قلم ، وضع دهکده ی زادگاه اش را با خوانندهایش به زیبایی بیان می کند. (هنوز دهكده ما، شايد ما، درگير مفهوم گناه نشده بوديم و همه چيز براي مان زندگي بود) چقدر زیباست. زمانیکه یسنا این دُر را برای دری آفریده، شاید متوجه نبوده که او خدمت بزرگ را به زبان من و تو انجام داده ، ولی استعداد ادبی و دانش عمیقی که دارد یسنا را به آفرینش آثارش کمک کرده است. اگر خواننده سوال کند که زندگی خالی از گناه ناممکن است. یسنا پاسخ میدهد: " حقيقي‌ترين حقيقت را نيز در كنار گاووان و خران و اسپان پدرم يافتم؛ آنگاه چقدر با هم شبيه بوديم". در اینجا تشبیه انسان به حیوانات به مفهوم حیوان بودن نبوده، بلکه دقیقترین اوج بی آلایشی زندگی روستایی را نشان میدهد زیرا نمی تواند با کلمات دیگر بیان شود. خواننده ی بدبین و کژاندیش می تواند این جمله را به گونه دیگری بفهمد، ولی من در این تشبیه، جز بی آلایشی ، صداقت و واقعیتگرایی چیزی دیگری را نمی بینم.
یعقوب به ادامه همین نوشته می نویسد: " اگرچه پس از سال‌ها اين دختر هم دهكده‌ام را مي‌ديدم؛ خيلي خوش شدم (و ديدارش يك باره مرا به ياد همان زندگي ساده و صميمي روستايي، برد كه خدا و فيلسوف و حكومت و شريعت هنوز در آن سهمي نداشت، اتكاي ما فقط به حس ما و چيزها ارتباط داشت يعني هيچ دوگانه‌گي‌اي در ميان نبود) اما اين كه او خيلي فرسوده شده بود و پير شده بود، خوشيم را بهم زد.
او مانند آبي بود كه از بالاها از روي سبزه‌ها، چه سرزنده و شاد فرود مي‌آمد و ما چه مشتاقانه نگاه‌اش مي‌كرديم و چشمان ما روي بدنش مي‌لغزيد و حس زنده‌اي كه با هيچ مفهومي ارتباط نداشت به ما دست مي‌داد."
در این پاراگراف زیبا، ادب، فلسفه، سیاست، منطق و زیبایی شناسی با هم ممزوج گردیده اند.
امتزاج ادب در آنجاست که همه جملات با مهارت ادبی در یک خط موازی ریخته شده است، فلسفه در آنجاست که از خدا، حس، یگانگی، و فیلسوف سخن در میان است، سیاست درانست که از حکومت و شرعیت یادآوری شده، منطق در استدلال ، برهان سخن و استنتاج جای خود را دارد و زیبایی شناسی در آنست که چشمان یسنا روی بدن دختری میلغزیده است. گرچه او از این لغزش زیبا در یک تجاهل عارفانه یی کنار می رود و می گوید: "حس زنده‌اي كه با هيچ مفهومي ارتباط نداشت به ما دست مي‌داد."، رویهمرفته این هم زیباست.
شعر یسنا مانند آفریده های نثری اش از نیرومندی های زیاد ادبی برخوردار است و اشعارش گاهی بر نثرش چربی می کند.
از نمونه های اشعار یسنا بریده یی از یک شعرش را برگزیده و آنرا با دید ژرفتر نگاه می کنیم. یسنا می سراید:
"بدن دختر محور دين
غيرت پدر
ننگ برادر
وقار مادر
ناموس يك مرد
عزت خانه شد"
در این شعر، اعتراض شدید از سیستم پدرسالاری وجود دارد. براستی در کشور هایی که سیستم های سیاسی کلیریکال دینی مستحکم ساخته شده، بدن زن را به محور اساسی فعالیت های دولت تبدیل کرده اند. نظارت از لباس، موها ، آرایش وغیره از جانب ارگان های موظف کنترول میگردد. مثلا : کمیسیون "امر به معروف و نهی از منکر" در رژیم های اسلامی (طالبان-کرزی)، حجاب اجباری برای نطاقان تلویزیون در افغانستان و غیره موضوعاتی اند که حکومت های متعصب مذهبی بجای عمران کشور، خود را مصروف محدود ساختن حقوق و آزادی های مردم می سازند. طرح و تصویب "قانون احوال شخصیه شیعان افغانستان" اثبات این ادعا است که مغرضین متعصب، دین و دولت را بخاطر بوجود آوردن محدودیت ها و ممنوعیت ها بکار می برند.
بریده یی دیگری از این شعر را که در باره شرح حال یک زن است به خوانش میگیریم.
" بدنش محو عفت شده بود
او بود
اندامش براي هر بار مادر شدن، تكيده بود
او بود
تنش مرده بود
براي تجلي در پيكر مقدس مادري
او بود
نامش وارونه شده بود
به ناموس قلم الدين و مادر سيف الدين"
"عفت" مفهوم رواجی مذهبی است که تنها صفت زنان "پاکدامن" میباشد. مردان مکلف نیستند که با "عفت" باشند. هدف نویسنده شاید تردید جوهرعفت نباشد، ولی رویهمرفته مردان می توانند به استفاده از "عفت" محدویت را بیشتر سازند و زنان ازاد را به بی عفتی متهم نموده و علیه آزادی زن مبارزه کنند. "بدنش محو عفت شد". به عقیده متعصبین مذهبی، زن با عفت باید خود را بپوشاند و زیبایی های بدنش را کسی نبیند. پس شاعر راست می گوید.
موضوع بسیار جالب دیگر در این شعر "وارونه شدن" نام زن است. نام کرکتر شعر یسنا به " به ناموس قلم الدين و مادر سيف الدين" تبدیل شده است.
مرد های جامعه سنتی از بزبان آوردن نام همسرش شرم دارند. مردان جامعه قبیله، زنان شان را بنام مادر فرزندانش صدا می زنند. مثلا مادر سیف الدین. جالب اینکه مادر ها بنام مادر پسران یاد می شوند نه مادر دختران. حتی در بعضی مناطق افغانستان ، مردان، بجایی بگویند مثلا: من همرای همسرم آمدم ، می گویند همرای "کوچ" خود آمدم. یعنی زن را در جمع اشیا و اجناس حساب می کنند. شعر یسنا روان و برخورد انسان قبیله و انسان متعصب را با نیشخند جانانه یی هدف گرفته است. دیده می شود که مناسبات مروج سنتی در مورد زن، ذهن یسنا را می آزارد. احساس فیمینیستی یسنا به حدی میرسد که پرده ی هنجار های کهنه را می درد و به افشای عامل اصلی این بدبختی ها میرسد، کاری را که اکثر مردم از آن ابا می ورزند و یا می ترسند.
مساله ی ناموس در جامعه سنتی، موضوع بسیار مهم و دلچسپ است که جنبه های مثبت نیز دارد. توضیح این موضوع در این نوشته گنجایش ندارد.
نمونه ی دیگر از اشعار یسنا را برگزیدم تا از یکطرف شناخت خود را در باره وی تکمیل نمایم و از طرف دیگر یکجا با یسنا و خوانندة این نوشته تا اعماق مسایل مهم و پیچیده زندگی مروری داشته ، احساس و نازک خیالی های یسنا را مانند چراغی باخود داشته باشیم.
"رابطه تصور تو و عشق من
از آسمان و پیاله تا شراب
از اغوای تو و وسوسه من
تا شیطان و خدا
قدم به قدم با گناه
به سراندیب می افتد!
به من چه
بگذار خدا و شیطان مشت و یخن
- از بهشت تا دوزخ
از آسمان تا زمین
برای تصاحب انحنای قامت یک زن - بمانند.
شراب بیار!
تا تو را
در تصور پیاله و گناه بنگرم
بیگناهی سزاوار آدم نه، سزاوار درخت است
شراب بیار!"
در این شعرِ بی حد زیبا سه موضوع مهم دیده می شود. اول عاشقی که نیت وصل معشوقه اش را دارد، می خواهد در عالم مستی عشق بورزند. بنابر عللی که برای انسانها ساخته شده، عشق ورزیدن و شراب نوشیدن هردو گناه است. شاعر از معشوقه اش می طلبد تا موانع و محدویت ها و مجریان این همه محدویت ها را نادیده بگیرد و خود را گنهکار بسازد. شاعر استدلال می نماید که آدم باید گنهکار باشد، زیرا کسیکه گناه ندارد مانند یک درخت است.
احمد ظاهر در در یکی از آهنگ هایش می سراید:
"اگر عشق باشد گناهی الهی
سراپا گناهم الهی الهی"
منطق شعر در آنست که عشق برای انسان آفریده شده و یا عشق یک پدیده انسانی است، اگر کسی آنرا گناه می پندارد پس باید گنهکار شد و عشق ورزید.
گرچه این شعر یسنا از نوع شعر سپید است، ولی در بطن و معنا به شیوه های تصوف نزدیکی دارد، زیرا شاعر با عصیان گری چیز هایی را زیر سوال میبرد که هر کس جسارت آنرا ندارد.
بابا طاهر عریان در مورد چرخ گردون می نویسد:
" اگر دستم رسد بر چرخ گردون
از او پرسم كه اين چين است و آن چون
يكی را می‌دهی صد گونه نعمت
يكی را نان جو آلوده در خون"
لاکن یسنا چرخ گردون را مورد سوال قرار نمی دهد و با بی تفاوتی از اجرا ی دستور آن سرکشی کرده با خونسردی می گوید: " به من چه ... شراب بیار... تا تو را در تصور پیاله و شراب ببینم."
نثر و شعر یسنا، بیانگر نازکترین عواطف ، جامعترین تعقل و ناب ترین تفکر است. نثر یسنا آنقدر هنری است که دارای یک نوع ریتم وآهنگ باطنی می باشد: " هيچ گناهي نمي‌توانست او را بيالايد زيرا هنوز دهكده ما، شايد ما، درگير مفهوم گناه نشده بوديم و همه چيز براي مان زندگي بود و حس بود كه معنا را در اين حس و زندگي چندان راهي نبود." زمزمه جملات نثری فوق زیاد تر به شعر مشابه است. شکل این جملات موزون بوده ، مضمون و معنای آنها تغزل می آفریند.
از دیدگاه من "گناه" در اشعار یسنا به مفهوم وصلت، دیدار یار و عشق است. زیرا جامعه ی سنتی آنرا گناه میداند. ورنه چرا وصلت دو دلداده با مجازات سنگسار محکوم شود. بناً در اشعار یسنا باید به مفهوم باطنی کلمات و جمله ها توجه گردد نه در شکل آن. حتی بعضی اوقات مضمون با شکل ، ماهیت با پدیده و امکان با واقعیت زیر سایه استعاره و تقیه ی ویژه یی پنهان می گردد که درک آن برای هر کس آسان نیست.
من به حیث یکی از خواننده های خوبِ نثر و اشعار یسنا، امیدوار هستم که بعد از مدت کوتاهی موصوف یکی از سخنوران عصر ما باشد. پس بی جا نیست که این نوشته ام را "من در شعر و ادبیات به یعقوب یسنا سر تعظیم فرود می آورم". نامگذاری کردم. شاید خواننده ی بخیل مرا به افراط تواضع متهم کند و هم برای بعضی ها قابل درک نباشد، ولی من راست می گویم و به این سرمایه گذاری معنوی مطمئن هستم.

شنا در دریای شبنم

2009-01-23T22:58:00.000-08:00

داکتر پروین پژواک در باره مقالات ثنا نیکپی در باره کتابش در یک گفت و شنود می گوید:

"شعرهای مجموعهء شعری "دریا در شبنم" من بیشتر به همین شیوه اند. من به شگفتی اندر میشوم هنگامی که گاه یکی از کسانی که لطف میکند و در مورد آن می نویسد، تعبیری از شعر میدهد که حتی به ذهن من نیز نگذشته است. به تازه گی محترم ثنا نیکپی پژوهشی داشته اند همه جانبه در این مورد تحت عنوان "شنا در دریای شبنم". به طور مثال ایشان شعر "همه خوبیها در دست تو" را چنین تعبیر کرده اند:

کرکتر سرودهء "همه خوبیها در دست توست"، دختریست که دست پسری به سویش دراز شده و او همه خوبیها یعنی عشق را در دست او دیده است. لبخند پسر به شکفتن گل تشبیه شده است. زمانی که او سوی دختر دیده، گویا جهان به درخشش آمده است. این درخشش تنها در ذهن دختر است، که در حال رسیدن به عشق و توصل به عاشقش میباشد.

واضح است، که بعد از دست درازی، لبخند، شکفتن گلها و درخشیدن جهان، "فصل درو" افادهء وصلت و عشقبازی را میدهد.

بخش اول این شعر به حرکات مرد عاشق می آید، زیرا غرور زنانه ایجاب نمیکند که معاشقه را از دست درازی شروع کند، به او باید دست درازی شود. ولی تشبیه لبخند به شگفتن گلها، زیادتر زنانه است. زیباست اگر دختری لبخند عاشقش را به شگفتن گل به استعاره بگیرد. چشم بخیل کور. شعر با نتیجهء بسیاز زیبا و مطلوب یعنی"فصل درو" ختم میشود." (نیکپی)

نظور من از "دست دراز کردن" در این شعر صاف و ساده دست دادن و یا دست بلند کردن به عنوان سلام علیکی بوده است، نی "دست درازی". اصلاً در آن سن و شرایطی که من بودم، عشق فزیکی برایم نمیتوانست مطرح باشد.

ولی ببینید، که همین شعر ساده توانسته است، که تصویری دگرگونه به خواننده يی چون محترم ثنا نیکپی بدهد. وقتی من این شعر را دوباره خوانی میکنم، میبینم که ایشان حق داشته اند و شعر میتواند چنان تعبیری را نیز به دست دهد. من با این موضوع نی تنها مخالفت یا ممانعتی ندارم، بل که زیبایی هنر را در همین دید رنگارنگ مردم به آن میدانم. (پژواک)

نویسنده: ثنا نیکپی

22جنوری 2009

شنا در دریای شبنم

در باره مجموعه شعری"دریا در شبنم" نوشته

داکتر پروین پژواک

(1)

نقش رنگ در اشعار پروین پژواک

چند سال قبل کتاب "مرگ خورشید" را خوانده بودم که از سرگردانی های "کار" فرصت نوشتن در باره آن به من میسر نگردید. به همین سبب خود را مرهون این کتاب و نویسنده آن میدانم. حالا که سرگردانی های "بیکاری" بر روح و روانم بیداد می کنند، کتاب دیگر پروین را که "دریا در شبنم" نام دارد، خواندم .

در یکی شب های "کاروان شعر" در همیلتون، داکتر پروین و هژبر شینواری را دیدم که با تواضع معنا داری در صف آخر سالون نشسته بودند. من با استفاده از وقفه به ملاقات آنها شتافتم و یک کتاب دستخط دار (آتوگراف) دیگر در کتابخانه خانگی ام افزوده شد.

رویهمرفته می خواهم بار گران مسوولیتی را که بر دوش دارم سبکتر بسازم و برداشت های خود را چون قطره یی از دریا در باره "دریا در شبنم" بنویسم، تا بخود ثابت کنم که من کتاب خوانده ام و هم اگر از این برداشت ها چیزی براید، آنرا نشر کنم.

گرچه مطالعه این کتاب پشتوانه قوی برای مقالات زیاد را در باره جوانب مختلف این کتاب به من داده است، لاکن در نوشته کنونی تنها به شرح یک موضوع بسیار جالب که نقش رنگ است می پردازم تا ببینیم خانم پژواک با رنگ ها چه می کند؟ دیده شود که بیرنگی های عصر ما چه تاثیر بالای وی انداخته و یا او دنیای رنگین خود را دارد. جالب است که بدانیم خانم پژواک از کدام رنگ ، رنگ می گیرد و با کدام رنگ ناساز است. در باره رنگ و رنگ بازی ، کمرنگی و بیرنگی چطور میاندیشد. قبل از آنکه در رنگ و رنگینی اشعار پروین پژواک دقیق شویم، بهتر خواهد بود که به بازاز رنگ های شاعران دیگر هم سری بزنیم و ببینیم که آنها چه رنگی هستند.

خاقاني بازتاب رنگ درختان را برروی آب تشخیص داده و تشبیه لازم را برایش پیدا می کند:

درختان نارنج را سايه بروی آب

چو در چشم عاشق خط سبز دلبر

صائب رنگ سبز را با این نازکخیالی بیان می کند:

سرو خواهد كرد چون ميناي خالي خون عرق

چون به سير باغ آيد سبز ته گلگون من

صائب در باره رنگ کبود می سراید:

ز سايه روي زمين را كبود مي سازد

ز ناز بس كه نهال قدش گرانبار است

حافظ بدون آنکه از رنگی نام ببرد، با بکاربرد کلماتی که صفت رنگ سرخ را دارند، رنگین ترین شعر را سروده است:

به ياد لعل تو و چشم مست ميگونت

ز جام غم من لعلی كه می خورم خون است

یا :

اين خون كه موج می زند اندر جگر ترا

در كار رنگ و بوی نگاری نمی كنی

ویا:

بدان هوس كه به مستی ببوسم آن لب لعل

چه خون كه در دلم افتاد همچو جام و نشد

واکنش بهار سعید در باره رنگ سیاه چنین است:

سیه چادر مرا پنهان ندارد

نمای رو مرا عریان ندارد

چو خورشید ز پشت پرده تابم

سیاهی ها نمی گردد نقابم

صوفی غلام نبی عشقری از رنگ زرد در عجز و بیچاره گی اش بهره برداری می کند تا ترحم و توجه دلدارش را جلب نماید:

چشم مستت گر ببیند چهره زرد مرا

لعل شیرینت نماید چاره درد مرا

علی شاه احمدی عباب رنگ سیاه و تیره را یکسان میداند:

... که قلم به شکوه گیرم ز عجم نویسم ای دوست

خامه ی سیاه بختم ز سپیده دم چه گوید

تو بگو به شام تیره چه رقم نویسم ای دوست...

کریم پیکار پامیر با بکار بردن کلمه "گلرنگ" پیمانه را به رنگ گل تشبیه می کند و با استعمال "بی رنگ" سادگی و بی سرو صدا بودن زندگی را توضیح میدهد:

...دریغا ، پیرما کاکل در ( اینجا ) چنگ می سازد

به هر جا می رود چون بی مناعت از سر سازش

به دشمن هم به یک پیمانه ی گلرنگ می سازد

نخواهد محنتی (پیکار) محنت دیده از مرد م

که با این زنده گی ساده ی بی رنگ می سازد...

عبدالرسول آرزو بر وزن قصیده ناصر خسرو قبادیانی"آزرده ساخت گژدم غربت جگر مرا" می نویسد:

گل شد به ديدگاه نظر نيشتر مرا
افرشته شد چو ديو سيه در نظر مرا
جاي خرد چو نيست در اين دهر بی خرد
نازم جنون كه كرد ز خود بی خبر مرا
خوردم ز بس كه خون جگر در غم وطن
آخر گرفت زردی و درد جگر مرا

آقای آرزو سرانجام به اثر مرض سيروزكبدی در گذشت.

رازق فانی می گوید :

همه جا دکان رنگ است همه رنگ می فروشد

دل من به شیشه سوزد همه سنگ می فروشد

ولی پروین رنگ نمی فروشد.

سیاست های نادرست در افغانستان و جهان، سبز و سرخ را سیاه کرده اند. خدا را شکر که این "تحول" در دنیای اندیشه و تخیل پروین راه نگشوده در اشعار وی رنگ ها به مثابه مفاهیم، سمبول ها، علامه ها و اشاره ها تغزل می آفرینند.

در این نبشته اشعاری را از "دریا در شبنم" برگزیدم که اندیشه ها و تخیلات رنگین شاعر را شناسایی و از زیبایی ها و نازک خیالی های آن حظ ببریم.

دنیای سبز پروین پژواک: زمانیکه "شبنم در دریا" را خواندم، دانستم که پروین پژواک زیبایی ها و ارزشهای معنوی، زیبایی های طبیعت و همه نیکویی ها را سبز می بیند.

زمانیکه کودک بودم، شب ها را در اطراف دیگدان پر قوق "خاله اشرفی" سحر میکردیم که افسانه "شهر سبز" ، "سبزپری و زرد پری" و "شهزاده بهرام" را بشنویم. از همان آوان تصوری از زیبایی ها و رنگ سبز نزد من موجود بود. ولی هرگز نشنیده بودم که عشق هم از کوره راه سبز طلوع می کند و قامت سبز مانند جنگل را داشته باشد.

پروین می سراید:

عشق

بر کوره راه سبز

کرد طلوع

چشمانش دو خورشید

صدایش آواز وحشی دریا

قامتش جنگل

شانه اش کوه

گیسوانش نسیم و عطر باران

من حیران بر او:

کیست؟

او متبسم بر من:

عشق!

در سروده "مجنون" انسان خود رنگ سبز اختیار می کند، گیسوان انبوه و درهمش رنگ سبز دارد و پرنده ها در گیسوانش آشیانه می کنند. در این شعر اگرچه گیسوان کرکتر شعر انبوه، ژولیده و نامرتب است ، باز هم زیباست، زیرا سبز است. قامت خمیده از پیری و خزان زدگی نیست، زیرا مجنون بید است.

اگر تناقص مجنون بید را که مفهوم مردانه است در نظر نگیریم، گیسو زنانه است، "لیلی بید" وجود ندارد. زیرا خانم ها نیاز ندارند که خمیده باشند. مردانگی عاشق در خمیدگی اوست.

"محبت گر همی خواهی بمثل بید مجنون باش

اگرچه رو به بالا میرود سر بر زمین دارد"

مجنون بید

آویخته ام

با جان ریش

گیسوان سبز

انبوه، درهم

بر قامت خمیده خویش

و پرنده های کوچک عاشق

به خیال مجنون بید

در گیسوانم لانه میکنند.

در این جا شاعر نور آفتاب را که رنگ زرد دارد نمی پذیرد و می خواهد که آفتاب سبزرنگ خود راداشته باشد. این تخیل شاعرانه جنبه علمی نیز دارد. هرگانه شعاع آفتاب از جسم شفاف مخروطی شکل بگذرد به هفت رنگ تجزیه میگردد که یکی هم سبز است. برگ های درخت نیز از شعاع آفتاب رنگ می گیرند. پروین پژواک در سطر اخیر می گوید" برگهایم گواه چشمان تو اند."

گواه

درختی بودم خشکیده و سرد

نگاهت چون آفتابی

(اما نه زرد)

چون آفتاب سبز

برمن جاری گشت

برگ هایم گواه چشمان تو اند.

در سروده "باران" باران تشبیه عاشق است که معشوقه صدای پای عاشقش را به ترنم باران تشبیه می کند و خود را به جنگل و سبز شدن به مفهوم وصلت یار. "تو میایی، چون باران، باران، باران". چون در اینجا اشاره می رساند که چیزی یا کسی که می آید، باران نیست. او می آید "چون" باران یعنی مانند باران. با آمدن آن موجود باران گونه سبزه ها از خواب بیدار می شوند و کسی هم که در انتظار آمدن است "سبز" می شود. زیرا آب باران در وجود سبز ها می دمد و سرسبزی بار می آورد. تشبیهات زیبایی اند که لذت ها و زیبایی های زیادی در آنها نهفته است.

باران

ترنم باران

در سپیده دم عطر آلود

سبزه ها را از خواب بیدار می کند

ترنم باران

چون صدای پای تست

تو میایی

(میشنوم)

تو میایی

چون باران

باران

و من سبز میگردم

چون جنگل

جنگل

"سیزده بدر" سروده ایست کوتاه، زیبایی در این سروده با نوار سبز رنگ پیچانیده شده و تاج از زیبایی لبخند را نیز با آن توأم کرده است که به قله شامخ زیبایی ها رسیده است. خوب است رنگ لبخند را مشخص نکرده است، ورنه لبخند هم سبز می بود و "لعل لب" را نیز "زمرد لب" یا "زمردین لب" می گفتیم و بجای بدخشان از پنجشیر نام می بردیم. تاثیر رنگ را بالای جغرافیه هم امتحان می کردیم. زیرا بازی با رنگ ها تاریخ ما را تغییر داده است. این حرف های شوخی گونه من است. من مطمین هستم که اشعار خانم پژواک در قلمرو عاطفه پرورده شده اند و با احساس و عواطف انسان و زیبایی های طبیعت پیوند ناگسستنی دارد.

سیزده بدر

خیال سبزه تن تو سبز شد

کنار سبزه تنم

و من این دو دست سبز را پیوند میزنم

تا سبز بمانند با هم

لبخند می زنم

در شعر "برگ سبز" برعلاوه کوتاه بودن و زیبایی اش ضرب المثل زیبایی دری در بطنش جا داده شده است. براستی که سرزمین عشق و زیبایی ها طبقه، موقف و رتبه را نمی شناسد. سلطان را درویش می سازد، بدون اینکه به سلطنتش ضرر برسد.

تنها برگی اگر تحفه درویش باشد، ارزش ندارد. ارزش وی در رنگ است. "برگ سبز" از برگ های دیگر متفاوت است. برگ زرد اگر تحفه سلطان هم باشد ارزش ندارد وحتی اگر عوض برگ گل هم باشد رنگ آن مهم است نه جنس و کیفیت آن. گل زرد اگر تحفه عاشقی هم باشد، علامه جدایی است.

برگ سبز

قلب هدیه ایست

که چنان سخاوت بزرگترین سلطان

"برگ سبز تحفه درویش" گفته

تقدیم می شود!

در "نامزدی" انگشت عاشق یا معشوقه رنگ سبز دارد. حلقه نامزدی از نور خورشید است و با انداختن حلقه نامزد یا عاشق اسیر می شود، یعنی مال کسی می شود یا به کسی تعلق می گیرد. ولی برعکس طرف مقابل آزاد می شود. هدف از آزادی شاید آزادای از جدایی باشد و یا شکایت یا کنایه یی از قید و بند های رواجی که عاشق و معشوق نمی توانند قبل از نامزدی با یکدیگر دیدار کنند. در این جا معشوقه عاشق نامزد شده اش را اسیر عشق خود دانسته خود را آزاد میداند که می تواند با عاشقش (نامزدش) دیدو وادید کند. بدون شک او این عاشق را دوست دارد، زیرا انگشتان او را به دیده سبز می بیند. ا ین نوشته ها زیر عنوان "دنیای سبز" ادامه دارد.

همچنان برداشت دیگری نیز می توان از این شعر داشت که نازک خیالی به حدی رسیده است که عاشق یا معشوقه در مقابل نور خورشید که بر انگشتان دلدارش تابیده، آنرا چون حلقه از جانب دیگران پنداشته رشک می برد. او اخطار میدهد که دیگر او را دوست ندارد. بهر صورت از این موضوع میگذریم زیرا بحث ما در باره رنگ است ، نه در باره مفاهیم باطنی شعر.

نامزدی

حلقه یی از نور خورشید

چون تابید

دور شاخ سبز انگشتش

شاد

او را اسیر نمود

و مرا آزاد!

در سروده مختصر "سبزه نام" از عشق ، معشوقه و عاشقی نام برده نمی شود. ولی کسی که نام کسی را در قلبش جا دهد و بعدا آنرا به زبانش جاری کند یعنی او را علنی سازد، بدون شک عاشق یا معشوقه دلباخته است. جاری ساختن نامی در زبان هم کار ساده نیست. ده ها مراسم، دغدغه و فداکاری می خواهد. زمانی که به زبان خود می گوید سبز شدم، سبز بودن عشق است و سبزه عاشق یا معشوقه. در این جا هم رنگ سبز کار بسیار دشوار را به آسانی انجام داده است. ما بخاطری درپذیرش رنگ سبز مشکل نداریم که به آن مفاهیم خاص "پروینی" یا "پژواکی" قایل هستیم. ما به صفت خواننده، "پژواکی" می اندیشیم، تا باشد کار خود را آسان کرده باشیم. زیرا ما در دریایی در حال شنا هستیم که در شبنم جاری است.

سبزه نام

نام تو بر دلم چشمه بود

نام ترا چونان آبی زلال

جاری ساختم

بر جوی خشک زبانم

سبز شدم

نام تو سبزه بود.

اگر از سبز شدن و سبزه بودن بگذریم، تار و پود سروده های "عاشق"، "دل من"، "آزاد" و "افسرده" نیز از برگ سبز و سبزی و سبزه تنیده شده است. چیزی که درینجا نو می نماید، رنگ باختن است. بار اول است که شاعر از زایل شدن رنگ دغدغه دارد.

عاشق

برگ سبز را نباید در سایه نگهداشت

برگ سبز است

و سبزی خود را به آفتاب مدیون

برگ در سایه رنگ می بازد...

دل من

دل من سرزمین کوچکیست

که با آبادی یک خانه سپید

شهر میگردد

که با یک برگ سبز تحفه درویش

سبز می شود

که با شگفتن یک گل

بهار میگردد.

آزاد

سبزه های بسیاری را لگد نموده بودم

اما سبزه ء تن تو

در برابرم ایستاده گشت و چنار شد.

هر که ایستاده گشت زیر پا نشد

و هر که خم شد

آزادی از جهان کم شد.

افسرده

تا گفتی به من ضرورت نداری

تهی شدم

به وسعت دشتی خشک

از سبز

از آب

و از هر آنچه که عطری از حیات دارد...

ضرورتی اگر نباشد زمین را به آفتاب

آفتاب خواهد افسرد!

دنیای رنگارنگ پروین پژواک: در اشعار پروین پژواک رنگ سبز با تناسب رنگ های دیگر بازهم همان ارزش را دارد. یعنی باز هم رنگ سازنده، زیبا و عشق است. مثلا : در سروده "سوغات" رنگ باران که چیز سازنده و حیاتبخش است، سبز است، "بقچه خواب های سبز" که مرادش شاید سبزه و می تواند تشبیه یی برای حیات و زندگی و عشق هم باشد، نیز رنگ سبز دارد. در فرد اخیر کاربرد رنگ های "سرخ و سبز" متضاد نیستند. هدف از سرخ می تواندرنگ گل یا میوه یا گل گلبرگ باشد که در ترکیب رنگ گل، سرخ و سبز دو رنگ ترکیبی و مکمل یکدیگرند.

سوغات

من چون علف به بوی باران سبز می شوم

ای مسافری که برایم بقچهء خواب های سبز سوغات آورده ای

تو عطر باران داری

تو نشانی از دیار بهاران داری

ورنه من چنین خواب باغ های سرخ و سبز نمی دیدم!

در شعر "برای خواهرم" سبز همان سبز، ولی رنگ زرد متناقض و متضاد آن می باشد. "که برگهای دلم یکایک از دوری تو زرد میگردند." رنگ زرد بنابر دلایل فزیکی نور بیشتر را انعکاس میدهد که تخریش کننده است. در شعر فارسی رنگ زرد علامه ناامیدی، بیهودگی، تنهایی و انزوا و خزان زدگی است. در شعر پروین پژواک رنگ زرد مفهوم دقیق خزان را میدهد که در نبود بهار و در مقابل رنگ سبز بکار برده می شود.

در کانادا رنگ کاغذ تکت های جریمه ترافیک زرد است که بسیار ناگوار است. در اشارات ترفیکی رنگ زرد پایان چراغ سبز و آغاز چراغ سرخ است.

برای خواهرم

ای آفتاب سبز

ای چشم بهاری

با اشعه ء همه مهر و زیبایی

کجایی؟

که برگهای دلم یکایک از دوری تو زرد میگردند

ای که آفتاب های همه عالم

در برابر آفتاب چشمانت سرد میگردند!

همچنان در سروده های "میخک سرخ" و "خاطره های سبز" جایگاه رنگ زرد در رنگستان پروین پژواک روشنتر می شود. وقتیکه گل های زرد، گل های درد باشند و باید بریزند، هرگاه گل های زرد دوباره سبز شوند، خاطره های زرد گذشته شان هم دردناک است.

میخک سرخ

بگذار میخک سرخ گل عشق باشد

بگذار گل های سرخ باغ

بشگفند

بخندند

ولی ای گلهای زرد

گلهای زرد

گلهای زرد باغ

بیایید ما با هم بگرییم

ما با هم بریزیم

گلهای زرد

گلهای درد...

خاطره های سبز

باران بارید

خاطره های زرد

سبز شدند.

آه چگونه از یاد برده بودم؟

چگونه از یاد برده بودم؟

تا بار دیگر هم از یاد ببرم!

سبز

اما چه دردناک!

همه میدانند که من زرد شده بودم

و این سبزی

جز یادی از آن بهار سبز نیست!

به همین ترتیب در سروده "بی پایان" موقعیت رنگ زرد باز هم روشنتر میگردد. "هر بار که چون برگ زردی از کفت میریزم، با خویش میگریم، تمام شد". زردی یعنی ریختن، گریستن و تمام شدن. ولی رنگ سرخ لاله در این شعر تا جای و مقام رنگ سبز رسیده است که روییدن، خندیدن و آغازیدن را در پی دارد.

بی پایان

بی پایان من!

هر بار که چون برگی زرد از کفت میریزم

با خویش میگریم

تمام شد

و هر بار که چون لاله ای سرخ از دامانت میرویم

میخندم

هنوز در آغازم!

در اشعار "پنجره سبز"، "گذشت" و "دزدی" سبز باز هم جایگاه اول را دارد. این سو و آنسوی پنجره سبز است و تن شاعر نیز سبز است. رنگ قلب که رنگ غروب را گرفته سرخ است. ولی رنگ سرخ با سبز نمی آمیزد، زیرا رنگ غروب است. رنگ های سیاه، سپید و کبود نیز هر کدام در مخالفت با سبز قرار دارند. پرنده سیاه چشم با بال های سپیدش بهار را می رباید و درخت را یخ می زند و کبود می شود. در اخیر این شعر اثری از رنگ سبز دیده نمی شود. یعنی ختم تراژیک دارد.

پنجره سبز

این سوی پنجره سبز

جریبن سرخ میان گلدان تنگ

عطر می پاشد

آن سوی پنجره سبز

برف سفید افسرده می بارد

دلتنگ بهارم

و دانم بهار

بر پنجره سبز من

وسوسه شگفتن میکارد.

گذشت

گرچه تن سبز مرا

تو هدیه نمودی به خزان

تو نمودی زرد

گرچه قلب مرا

تو دادی به غروب

تو نمودی سرخ

گرچه دستان مرا

تو نمودی رها با باد

تو نمودی سرد

ولی بگذار

بگذار

نام تو نام بهار باشد...

دزدی

ترا ای بهار سبز

پرنده سیاه چشمی

از من ربود

بر بال های سپید خود نشانده

و پر گشود

خزان رسیده درخت را فریاد چه سود؟

برگ برگ یخ زدم خموش و کبود!

چند نمونه دیگر از اشعار پروین پژواک که از رنگ به صفت سمبول و تشبیه استفاده شده است:

سیب پخته

دلتنگم و سخنی کافیست

تا به گریه بیفتم

تبی زرد سبزی تنم را سرخ میگرداند

عطری در فضاست

سیب ها پخته شده اند

و هیچ پسری شیطان

از کتاره بلند باغ

به اینسو نمیپرد

تا سیب را چیند...

شال رهگذر

خزان در دست های شوریده چنار

تلاوتگر آیه های رنگ بود

برگ پنجه های سبز زودباور

به امید باغ های سرخ و سبزتر

از بند های سرد درخت می رمیدند

و به باد رهگذر

شال پاره پارهء رنگ رنگ

می بخشیدند...

هشدار

این موی سفید در شب گیسوان من

چون آن برگ زرد

در چهره ء سبز درخت

هشداری از خزان دارد.

سپیده دم

دستهایت سپیده دمیست

که تا بر کشتزار تن من طلوع میکند

تیره گی و درد میرود از یاد

ایکاش در دستان منهم دارویی بود

تا بیماری را چون برگی زرد

از شاخسار سبز وجودت میداد برباد...

هجران

در نگاه تو دریاچه های سبز جاریست

مرا سبز کن

مرا آب ده

مرا مگذار تشنه بمیرم

نگاه من ماهی زرد دریاچه های تو است.

(2)

محرومیت ، ترس و تقیه

در اشعار پروین پژواک

با نشر مقاله های دوم، سوم و چهرم در باره "دریا در شبنم" یک بار دیگر می خواهم یادآور شوم که برداشت ها، مثال ها، فاکت ها و استدلال های من در این نوشته ها مربوط به خودم بوده و مسوولیت آن هم به عهده من میباشد. همچنان همه تعبیر و تفسیر های من شاید همیشه با پیام نویسنده سازگار نباشد که آنها هم برداشت من بوده و حتمی نیست که آنها را به حیث پیام نویسنده پذیرفت. .

موضوع بسیار مهم دیگر این است که نویسنده بخاطر بیان احساس ، درد، بازتاب زیبایی ها و زشتی های پیامش کرکتر و شخصیت می آفریند که حتمی نیست کرکتر داستان یا شعر را شخصیت نویسنده آن تلقی کرد و یا عمل یا خاصیت کرکتر ها را به نویسنده آن نسبت داد.

1. محرومیت

بیان محرومیت یکی از شاخص های شعر زنان افغان است.

قیودات عقیدتی و رواجی، فقدان عدالت اجتماعی و استبداد جنسی در پوشش عقاید و باور ها، زن افغان را در همه عرصه های زندگی محروم نگهداشته و زمینه های تبارز احساسات و عواطف آنها را محدود و ناممکن می سازد. این خصوصیت در شعر همه شاعر زنان افغان دیده می شود که در اشعار پروین پژواک نیز مظاهری از فریاد های اعتراض از محرومیت وجود دارد. پروین در سروده "دوچشمه" بکاربرد کلمه "دوست" را بجای دلبر، دلداده، عاشق ترجیح میدهد. طبعا کسی که به دیگری گل لبخند را هدیه کند عاشق یا معشوقه یا مادر است. در این شعر معشوقه که گل لبخند را هدیه گرفته، یکجا با آن از جدایی عاشق نیز اشک می ریزد. واضح است که وصلت عاشق به آسانی برایش میسر نبوده است و او در محرومیت و فراق قرار دارد. شدت محرومیت تا حدی است که معشوقه در رویای خواب به معاشقه میپردازد و باز هم بیم دارد که مبادا از این مزیت هم محروم گردد. ازینرو از عاشقش تمنا می کند: " ای مهربان در خواب ها از آن من باش."

بکاربرد کلمات "دوست" و مهربان" نوحی تقییه است که در پارگراف های بعدی به آن بر میگردیم. گرچه دوست متواند مفهوم مادر، پدر، فرزند و رفیق را نیز افاده کند.

دو چشمه

ای مهربان

که همواره به لبان من گل لبخند هدیه میداری

آیا میدانی

که به من دو چشمه نیز بخشیده ای!

من نیمه شبها با اشک خود

گل لبخند ترا پنهانی آب میدهم

من نام ترا همه شبها به خواب میدهم

ای مهربان

در خوابها از آن من باش!

در سروده "خاموش" زبان اسیر لبان خاموشی میگردند. لب بدون علت به خاموشی نمی گراید. فشاری ، تهدیدی، جبری است که لب را می بندد و در عقب این فشار و جبر منفعتی، دلچسپی و خواستی نهفته است.

منافع عده یی یا گروهی منفعتجو در محرومیت مردم تامین می گردد. آنها محدویت و محرومیت می آفرینند و بخاطر تطبیق بی چون و چرا به محرومیت های که خود آفریده اند، رنگ و بوی تقدیس را میدهند. در نتیجه لب و دهان را که خدا برای بیان عواطف درونی و بخاطر سخن گفتن آفریده لاک و مهر کرده و افراد سرکش را به آسانی تکفیر می نمایند. یعنی تقدیس ها فقط بخاطر تکفیر بوجود می آیند. به گفته پروین پژواک تا "این زمزمه بدست باد نرسد". به دست باد نرسیدن به مفهوم پخش نشدن و مخفی نگهداشتن عشق است. زیرا در جامعه یی که معشوقه یا عاشق زندگی می کند عشق گناه است و مناسبات فردی دو انسان توسط دیگران تنظیم میگردد.

خاموش

نام نو ورد زبان منست

اما زبان

اسیر لبان خاموشیست

که نمیگذارد

این زمزمه بدست باد رسد

سروده "ممنوع" تبارز آشکار محرومیت در شعر زن افغان است.

"کور نیستم ولی نمی بینم" ، کنایة تلخی است که از جانب معشوقه درد رسیده از فراق عاشقش به نحو اعتراض آمیز بیان می شود. "نمی بینم" به مفهوم نمی توانم ، "حق" ندارم و محروم هستم می باشد. زیرا مناسبات مسلط بر جامعه او را محروم ساخته و حق دیدن و دیدار و وصلت عزیزش را از وی گرفته است. در جمله اخیر شاعر مشکل "کورنبودن"و "ندیدن"، را بطور روشن بیان کرده می گوید: "که حق دیدن را ندارم." شاعر مجبور نیست که به تفصیل بگوید که چرا حق ندارد، کی او را از حقش محروم کرده و چرا؟

ولی خواننده شعر می تواند درک نماید که چرا کرکتر این شعر در حالیکه چشم دارد، نمی تواند ببیند.

عنوان شعر "ممنوع" به خواننده می رساند که دیدن عاشق یا معشوقه ممنوع است. باید دانست که "ممنوع" از کجا منبع گرفته و چرا دو انسان نتوانند یکدیگر را ملاقات کنند. چرا انسان ها اختیار چشم، لب و دهن خود را ندارند.

مثال روشن آن اینست که طالب تراشان و صاحبان "دین و مذهب" حلقه ممنوعیت میان زن و مرد را در افغانستان آنقدر تنگ ساختند که دیدن، سرودن، سخن گفتن، گشت و گذار، ملاقات و حتی عیادت از مریضان حرام شده بود. آنها همه چیز را بر مردم حرام کرده بودند و برای خود شان تجاوز و حرامخوری حلال بود. این بی شرمی هنوز ادامه دارد. ممنوعیت طالبی و جهادی هنوز قربانی می گیرد و مردم افغانستان را از هرات تا کابل و چکیده های مهاجرین تا کشور های غربی سایه وار تعقیب می نماید.

قتل نادیا انجمن و خود سوزی دختران هرات از حاصل همین محدویت و محرومیت ها است. متاسفانه تا حال هیچ پژوهشگر افغان یا خارجی زحمتی را قبول نکرده اند که موضوع خودسوزی گسترده دختران هرات را بررسی و علت های این "ژینوسایت مرموز" را افشا کنند. رسانه ها کمتر به این موضوع توجه کرده اند و نهاد های بین المللی هم اسیر هیولای است که تعمیم و گسترش محرومیت تجارت آنست.

اگر از کسی پرسیده شود که نادیا انجمن را کی کشت؟ پاسخ بسیار ساده داده می شود که او را شوهرش کشت.

در حالیکه بستر این جنایت باید شناسایی و معرفی گردد . علت اصلی قتل انجمن و خودسوزی دختران هرات اینست که محدویت های جامعه پرخاش را میان نادیا و شوهرش بوجود آورده بود. هرات به تعصبکده زن ستیزانه امیر اسماعیل خان اخوانی تبدیل شده بود. اسماعیل را از زندان طالبان رها کردند، تا بعد از طالبان شعر و فرهنگ را نابود کند. او این کار را کرد.

ریشه موضوع در آنست که پالیسی زن ستیزی کسانیکه بجای خدا سرنوشت ملت ها را رقم می زنند، طوری است که در افغانستان همه چیز به عقب برگشتانده شود. هری و بخدی و بامی باید به پشاور تبدیل شود، بر افتخارات تاریخ و فرهنگ این سرزمین باید غول بنیادگرایی ، فرهنگ ستیزی و زن ستیزی حاکم باشد تا زمینه های تحقق پلان های بیگانه در این کشور آماده شود. آنها نمی خواهند در باره بی عدالتی و غارت شان شعری سروده شود. فلهذا خود سوزی دختران هرات امر عادی نیست. واکنش شدید انسان با فرهنگ است که در چنگال هیولای فرهنگ ستیز قرار گرفته اند. قربانیان خود سوزی در هرات نتیجه مستقیم ممنوعیت ، محرومیت و دهشتی است که اسماعیل به مثابه یکی از پرزه های زنگ خورده ماشین پالیسی عقبگردی مکانیزم آنرا در هرات فعال ساخته و هنوز پابرجاست و جانشینان وی نیز هیچ تفاوتی از اسماعیل نداشته اند. آنها هرکدام ادامه دهنده راه اسماعیل بوده اند. تقرر والیان اسماعیل صفت در هرات کار عمدی است تا ریشه های هنر و ادب را از این خطه برکنند.

گرچه بعضی ها نظر به دلچسپی های آیدیولوژیک شان می خواهند این جنایات را در فعالیت های ظاهری که اعمار چند تعمیر و پارک از درامد بندر اسلام قلعه مخفی نمایند. ولی در بطن موضوع چیز های دیگری نهفته است.

در شرایط کنونی زن با دو برخورد مواجه است، برخورد تعصبی و محدودیت ها و محرومیت های افراطی و برخورد سودجویانه و تجارتی غربی که هر دو به محرومیت می انجامد. در برخورد اول زن باید محروم باشد که محرومیت بیافریند و در برخورد دوم زن باید محروم باشد که بدنش را به بازار عرضه نماید. گردانندگی هردو برخورد از یک منبع است.

ممنوع

چه دردی

کور نیستم ولی نمی بینم

در زندگی با دو چشم باز او را در جستجو بودم

و تا یافتم

دریافتم

که حق دیدن ندارم

در سروده "نیلوفر" ، گل، مرداب، و آلوده شدن تشبیهاتی اند که محرومیت را با مهارت و دقت به نمایش می گذارد. "نیلوفر" شعر مختصر و بسیط است در چند جمله کوتاه که حقایق عینی را بخوبی بیان می کند. گل سمبول زیبایی و تشبیه یی است برای عاشق یا معشوقه، مرداب شاید عشق باشد که دیدگاه متعصبین را در مورد عشق نشان میدهد. شاعر مفهوم مروج عشق را که متعصبین افراطی آنرا چون مرداب معرفی کرده اند، بیان می کند. مردابیکه نزدیک شدن به آن آلودگی، بدنامی و حتی جزای سنگسار را به دنبال دارد.

"دست من برای چیدن تو کوتاهست" این بند شعر محدودیت را نشانه می گیرد . یعنی او نمی تواند این کار را بکند. کوتاه دستی معلول موانع و محدویت ها است.

"اگر پای به پیش بگذارم، آلوده خواهم شد". این قسمت شعر ذهنیت مروج جامعه را تشریح می کند که مهمترین مزیت زندگی یعنی عشق ورزیدن را آلودگی می پندارند. زیرا این ذهنیت در مغز آنها ترزیق شده است. گرچه آلودگی مفهوم مبتلا شدن را نیز افاده می کند.

نیلوفر

تو به گلی در مرداب میمانی

دست من برای چیدن تو کوتاهست

و اگر پای به پیش بگذارم

آلوده خواهم شد.

در شعر "تبرداران"، تبرداران و درخت تشبیهاتی اند که دو چیز متضاد و آشتی ناپذیر را به نمایش می گذارند.

تبرداران که قطع کننده درخت هستند، تشبیه یی از دشمنان عشق و عاشقی بوده و درخت تشبیه عشق است که مورد تهدید تبرداران قرار دارد.

در جامعه ی که شاعر زندگی می کند، عشق و درد توأم و گاهی مترادف یکدیگرند. "سراپا عشقم، سراپا دردم، و درخت را پنهان نتوانم..."

دیده می شود که عشق باید پنهان شود، زیرا شرم آور است. عشق را ننگ جلوه داده اند تا محرومیت را گسترش دهند. زیرا عشق به مردم امید می بخشد، زندگی را رنگ و رونق میدهد و زیبایی و رهایی می آفریند و زشتی ها و پلیدی ها را می زداید. پس تبرداران باید درخت عشق را قطع کنند تا محرومیت و بیچاره گی را جاگزین آن سازند.

تبرداران

نهال کوچک عشق را که بر دل کاشتم

کنون تناور درختی گشته

و شاخه ها و برگها و میوه هایش

بر دستها و چشمها و دهنم

آشکار میگردند.

بهاران میایند

سراپا عشقم

سراپا دردم

و درخت را پنهان نتوانم...

تبرداران میایند!

2. ترس و مایوسی

واضح است که مجریان محرومیت بخاطر اجرای کار شان محیط خوفناک را در جامعه بوجود می آورند. زیرا محرومیت و محدودیت را تنها در فضای خفقان عملی کرده می توانند. ازینرو ترس و ناامیدی توسط افراد معلوم و ذیدخل در مکانیزم محرومیت ، تداوم داده می شود که زنان قربانی درجه اول این مایوسی و محرومیت ها هستند.

بیان ترس و وحشت در اشعار پروین پژواک به وفرت دیده می شود که مشت نمونه خروار یکی از اشعار وی را زیر ذره بین قرار می دهیم.

در سروده پژواک بنام "راز" ترس و خوف به وضاحت دیده می شود. در این شعر معشوقه از افشای راز عشق هراس دارد و می گوید: "و از صدای خود هراسان بیدار میگردم". دیده می شود که انسان چنین جامعه در چه حالت وحشت و خوف زندگی می کند. او نمی تواند دلبر، دلداده ، یار ، عاشق و یا بگفته داکتر پژواک نام "دوست" و "مهربان" خود را در خواب به زبان بیاورد. در حالیکه او دوستش را درخواب دیده ، با خوف و وحشت زدگی بیدار می شود و از خود می پرسد : "آه ... اگر نام ترا کسی شنیده باشد؟ این سروده سطح و عمق تسلط محرومیت و تعصب را در جامعه نشان میدهد که شعر پژواک همچو آیینه آنرا انعکاس میدهد.

راز

گاه در خواب هایم چون تنها می شوم

نام ترا به فریاد مینشینم

و از صدای خود هراسان بیدار میگردم

آه...

اگر نام ترا کسی شنیده باشد؟

3. تقیه و کنایه

تقیه شیوه یی برای ادامه زیست است که در مقابل تعصب، جبر و ظلم از آن کار گرفته می شود. تقیه گر میتواند با مخفی ساختن عقاید و باور های شان در جامعه استبدادی، قابلیت زندگی پیدا کند و عقاید و مفکوره های شان را نیز به نحوی حفظ و از سینه به سینه انتقال دهد. این شیوه از طرف مذاهب و عقیده مندان اقلیت در مقابل مذاهب بزرگ و مسلط بر جامعه نیز استفاده شده اند. مثلا عقیده مندان اسماعیلیه در افغانستان در طول سده ها در مقابل مذهب سنی حنفی و تشیع جعفری در حال تقیه بوده اند.

تصوف در اسلام نحوی تقیه و همچنان مقاومتی است که در مقابل جباران مسلط بر جامعه و جهان بوجود آمده و تعصبات را به مسخره گرفته است.

در سروده "بحری در سینه" تقیه و مخفی سازی از عنوان شعر آغاز شده است. پژواک عشق را به بحر تشبیه کرده و در اخیر عاشق را "دوست" خطاب کرده است. کلمه دوست بسیار عام و جامع است که نمی تواند مفهوم لازم را در این شعر افاده کند.

گرچه این شعر در موردی دانشمندی که در میان افراد یا جامعه عقب مانده باشد و نتواند گفتنی هایش را طوریکه می خواهد بیان کند هم صدق می کند. شاعری می گوید:

"من گنگ خواب دیده ام و عالم تمام کر

من عاجزم ز گفتن و خلق از شنیدنش"

و اینک شعر پروین پژواک:

بحری در سینه

برایم میگویی

آرام باش

ولی اگر بحری در سینه داشته باشی

و سینه را تنگ بیابی

تو چه خواهی کرد ای دوست!

در سرودة زیبای "گره" کلمه مشکل تشبیه عشق است، "مشکلتر شدن" به مفهوم عاشقتر شدن و مفتون تر شدن می باشد. تقیه و تشبیه در این سروده با کلمات متضاد و ظاهرا منفی ، ولی مفهوم باطنی آن بسیار مثبت و حظ آفرین است.

گره

تو مشکل بزرگ زندگانی منی

که هر چند می کوشم حل کنم ترا

مشکل تر می شویی.

در شعر "نفس های شیطانی" باز هم تقیه و تشبیه از عنوان آن آغاز شده است. این شعر دو عاشق را در حال وصال نشان میدهد که معشوقه می تواند نفس کشیدن عاشقش را احساس کند. او نفس کشیدن را شیطانی می خواند و آنرا بجای ابراز عشق می پذیرد. بکاربرد کلمه شیطانی که صفت است، افاده منفی ندارد، طوریکه در اشعار قبلی عشق به "مشکل" تشبیه شده بود، شیطانی هم از همین نحوة تشبیهات است که در اشعار پژواک به وفرت دیده می شود.

نفس های شیطانی

چون تو کسی به روح من نزدیک نبوده است

من نفس های شیطانی ترا

بر پنهانی ترین عواطف فرشته خون خود

احساس می کنم.

در سروده مختصر "سرطان" تشبیه و تقیه مانند پوست و تنه درخت باهم چسپیده اند.

عشق به سرطان که مرض مهلک است تشبیه شده و وصلت و دیدار یا معاشقه به هیروین که مواد مخدر است.

همچنان خواست و تشنه گی معشوقه زیر نام "درد" مخفی شده که توسط هیروین یعنی معاشقه تسکین میگردد.

از بین رفتن تاثیر نیشه یا حالت خمار دوری از محرومیت از عشقبازی است که معشوقه را باز هم شیفته تر می سازد و عشق وی را عمیق تر و ریشه دار تر می میکند. زیرا درد، درد عشق است و عشق نیز مانند عمل اعتیاد به هرویین بوده که معشوقه تاب نبود آنرا ندارد و دسترسی به آن نیز وی را معتادتر و خمار تر می سازد.

در تصوف صوفی در اعتراض به قیودات زاهد، شیخ ، ملا و محتسب به می و جام و ساقی رو می آورد و گاهی هم به عصیان می آید و به افشاگری میپردازد.

سرطان

هر دیدار تو

همچون هیرویین است

که درد مرا تسکین میبخشد

و چون تاثیرش از بین میرود

دردم را ریشه دارتر می کند.

(3)

ضرب المثل در اشعار پروین پژواک

ضرب المثل:

ضرب المثل که جز فرهنگ مردم است، نویسنده ندارد. فولکلور افغانستان مشحون از دوبیتی ها چهاربیتی ها، معما، چیستان ها، وجیزه ها ... و ضرب المثل ها است.

ضرب المثل حاوی مفاهیمی اند که با عملکرد و زندگی روزمره انسان در جامعه رابطه ناگسستنی دارد. ضرب المثل مانند آیینه یی است که مردم عمللکرد هرانسان را با وی میزان می کنند و انسان می تواند واقعیت های زندگی را در این آیینه با تجلی و تبلور خوب تر مشاهده کنند. این آیینه صاف و دقیق است زیرا خود محصول فعالیت های انسان میباشد.

زمانیکه ضرب المثل ها در شعر گنجانیده می شود، زیبایی، سادگی آن بیشتر و درک آن آسان میگردد. همه شالوده های فولکلوریک منجمله ضرب المثل در اشعار پروین پژواک دیده می شود که به زیبایی اشعارش افزوده است. مثلا: در سروده " نیشخند" دو ضرب المثل زبان دری به بسیار سادگی و زیبایی جا داده شده اند.

"از عقب شمشیر زدن" و "بر زخم نمک پاشیدن" دو ضرب المثل مروج است که مورد استعمال گسترده دارد.

از دیدگاه مردم "از عقب شمشیر زدن" کار ناجوانمردانه است. این ضرب المثل وقتی بکار برده می شود که کسی از دوست خود صدمه ببیند. این ضرب المثل ریشه جنگی دارد. زیرا در حالت جنگ دشمنان پیشرو و دوستان در عقب یک جنگاور قرار دارند. از عقب شمشیر خوردن به معنی شمشیر خوردن از طرف دوست است.

"بر زخم نمک پاشیدن " ضرب المثل معروف در زبان دری می باشد و وقتی استعمال میگردد که کسی موجب آزار و اذیت شخصی درد دیده شود. زیرا نمک درد را شدیدتر می کند. ولی در شعر پروین نمک بجای پاشیدن مانند مرهم بکار برده شده است که درد آورتر است.

نیشخند

مهربان است

و چون از پشت خنجرم می زند

مرهمی از نمک نیز

بر زخمم می گذارد.

"دستش به آلو نمیرسد و می گوید که آلو ترش است". در این ضرب المثل بعضی ها آلو را به انگور تعویض می کنند. ضرب المثل زمانی بکار برده می شود که کسی بنابر نارسایی اش نتواند به هدفی دست یابد ولی کوتایی خود را مخفی نموده به آن اعتراف نکند. چه زیباست که در شعر پروین پژواک بر کوتاهی دست اعتراف شده است.

اعتراف

ای انگور شیرین

آویخته بر بلندترین شاخ تاک آرزویم

تو ترش نیستی

دست من کوتاه است!

"دل بدریا دادن" ضرب المثلی است بر عملکرد غیر دقیق و نامشخص افراد آورده می شود. یعنی کسیکه محاسبه دقیق از کارش ندارد و عملش را بر حسب تصادف و هرچه بادا باد پیش می برد. همچنان دل به دریا زدن قبول خطر را را نیز می گویند.

این ضرب المثل به نحوی در سروده " دل من" جابجا گردیده است که نمی توان با مطالعه سطحی آنرا دریافت. "دل من مروارید خود را گم کرده، و دریایی را در خود جا داده". متن ضرب المثل در این شعر وجود ندارد، ولی در مفهوم منطقی و باطنی شعر این ضرب المثل موجود است.

حافظ نیز متن ضرب المثل "دل به دریا زدن" مطابق نیاز شعری به "دل به دریا فگندن" تغییر شکل داده است. حافظ می گوید:

دیده دریا کنم و صبر به صحرا فکنم

وندرین کار دل خویش به دریا فکنم .

دل من

دریا در دل صدف نمی گنجد

او تنها مرواریدی را حفظ تواند

اما دل من

مروارید خود را گم کرده

و دریایی را در خود جا داده است.

در سروده دیگر به حین عنوان"دل من" دو ضرب المثل معروف هریک " برگ سبز تحفة درویش" و "با یک گل بهار نمی شود" جا داده شده اند. گرچه "از یک خانه شهر نمی شود" هم ضرب المثل است، ولی مانند دو ضرب المثل اولی مشهور نیست.

ضرب المثل "برگ سبز تحفة درویش" وقتی بکار برده می شود که کسی به فردی چیزی را هدیه کند و آنرا سزاوار وی نداند و با استعمال این ضرب المثل طرف مقابل را ملتفت می سازد که گویا او قدر و منزلت زیادتر از این هدیه را دارد. در حقیقت تحفه دهنده با تواضع و شکسته نفسی می خواهد تحفه مادی اش را که هدیه می کند با ارزش های معنوی و اخلاقی یکجا نماید که بسیار زیبا و بجاست.

پروین این زیبایی فرهنگ مردم را به مفهوم اصلی اش درک نموده، برعکس به تحفه دهنده می گوید که دلش با "برگ سبز تحفه درویش" سبز می شود.

دل من

دل من سرزمین کوچکیست

که با آبادی یک خانه سپید

شهر می شود

که با یک برگ سبز تحفه درویش

سبز می شود

که با شگفتن یک گل بهار می گردد.

همچنان در شعر "برگ سبز":

برگ سبز

قلب هدیه ایست

که چنان سخاوت بزرگترین سلطان

"برگ سبز تحفه درویش" گفته

تقدیم می شود!

(4)

احساس زنانه اشعار پروین پژواک

احساس و عواطف به شیوه های گوناگون رشد داده می شود و یا سرکوب می گردد که در عقب اقدامات رشد دهنده و سرکوبگر منفعت هایی پنهان میگردند. در حقیقت انسان یا گروهی از انسانها بخاطر تداوم منفعت شان محدویت هایی را برای همنوعان خود بوجود می آورند. بعدا برای دوام آن چوکات هایی را که ساخته اند رنگ و رقم باورها، رواجها و عقیده ها و مفکوره ها را میدهند تا بتوانند مجریان منافع شان را تشویق و دیگراندیشان را در انزوا نگهدارند. این غریزه از ساحات مادی تا عمق زندگی فردی انسان تا حدی ریشه دوانیده که حتی بیان احساس و عواطف فردی انسان را به صفت زن، مرد، پیر، جوان و طفل فراگرفته است.

مثلا، مرد به جنسش افتخار می کند و زن محدوده هایی جنسیتی دارد، فردی به تعلقیت قومی اش خود را سرفراز و با غرور میداند و قوم دیگر را پایینتر از خود می پندارد. در یک کشور یا ساحه تمدنی معین مردپیر رنج پیری را کمتر می بیند و در چوکات رسم و رواج احترام می شود، در جایی دیگری پیری به سختی میگذرد و برعکس جوانان در جایی قدر دارد، در جایی قدر بیشتر از حد لازم به آنها داده می شود و در جایی دیگری قربانی پدرسالاری می شوند.

این محدوده ها مثبت باشند یا منفی کاریست که توسط خود انسان هم ساخته و پرداخته شده و هم برهم زده می شوند.

برهم زدن محدودیت ها در بخش مادی کار چندان مشکلی نیست، ولی در معنویات کاریست بسا دشوار. یکی از مهمترین ، جنجالی ترین، مشقتبار ترین مشکل انسان از آوان پیدایش تا کنون مساله جنسیت است. این موضوع در شعر زنان تبلور ویژه دارد که مطالعه آن گاهی لذت بخش و گاهی زجردهنده نیز است.

زنان شاعر زبان فارسی این موضوع را در عمیق ترین لحطه های احساس و عواطف شان نشان داده اند.

فروغ فرخزاد که بیشتر از هر شاعر زن دیگر تابو ها شکستانده است، با آنهم او خود را در داخل محدویت ها می بیند. فرخزاد در مجموعه شعری "عصیان" می سراید:

“من تكيه داده ام به دري تاريك
پيشاني فشرده زدردم را
مي سايم از اميد براين درباز
انگشت هاي نازك و سردم را
آن داغ ننگ خورده كه مي خندد
بر طعنه هاي بيهوده من بودم
گفتم كه بانگ هستي خود باشم
اما دريغ و درد كه "زن بودم"

بهار سعید را که فروغ افغانستان میدانند، به مناسبت روز جهانی زن چنین می سراید:

"اگر میشد که دود سوختن را گریه میکردم

سیاهی سرگذشت تلخ زن را گریه میکردم

نفیر درد مردن زیر مشت و موزه ی شوهر

گلوی «نادیای انجمن» را گریه میکردم

بخون «رابعه»گاه بریدن های رگهایش

نشسته هر غزل بلخ و سخن را گریه میکردم

زبس زنجیر ننگ و نام شد در پای زن بودن

«فروغ»رسته از بند و رسن را گریه میکردم

به شام خفه گشتن «قرعت العین» و تپیدن را

تقلا میچکیدم جان و تن را گریه میکردم

زنان سنگسار و نیم سوز و میخ در سر را

نمای منظر زن زیستن را گریه میکردم

حکایت های در خود کشته ی زن های خاکم را

بعالم برده چشمان وطن را گریه میکردم

پس حکم ملائی بود گر دروازه ی جنت

بمسجد هر سحر تکفیر «من» را گریه میکردم"

ولی بهار سعید به گریه اکتفا نکرده، با خنده های جانانه توانسته است احساسات زنانه اش را بیان کند.

پیش از آنکه به اشعار پروین پژواک برسیم می خواهم دو نکته را خاطر نشان کنم که اول زیبایی هر کاری از جمله بیان احساس و عواطف در تعدد آنست. هرگز نمی توان حکم کرد که بهار سعید فروغ فرخزاد باشد، پروین پژواک یا فاطمه اختر بهار سعید. زیبایی هر کدام در خودی بودن آنهاست. دوم زمانیکه شعر یا داستانی را می خوانیم باید بدانیم که شاعر و داستان نویس کرکتر می آفریند، حتمی نیست که کرکتر خود شاعر باشد.

قالب ساختن برای هرکس کاریست نادرست، ناممکن و دور از منطق. ولی قالبی را که هر کس خودش برای اظهار داشته ها و بیان درد، عشق یا عواطفش می سازد، درست، ممکن و منطقی است. باید دانست که او توانسته است که این کار را بکند و بیش از آن برایش ممکن نبوده است. استفاده از تشبیه، استعاره و سمبول در شعر و ادب نه نتها بخاطر زیبایی و تجمل است، بل به خاطر عبور از محدویت ها همچو ابزاری مورد استفاده قرار می گیرند.

احساس زنانه در اشعار پروین پژواک تا حدی که خواسته و توانسته است، به شیوه خودش بیان شده است. مثلا در سروده "سیب پخته" پژواک احساس دختر نو بالغ افغان را که هوس ملاقات نامزد، عاشق دلباخته یا جوان مورد نظرش را دارد، به نمایش می گذارد. او هوس عشقبازی را توسط سه رنگ بیان می کند. "تب زرد سبزی تنم را سرخ میگرداند". زرد در رنگستان پژواک همیشه جدایی ، تنهایی و رنج است. سبز معنی عشق، آبادی و وصلت را دارد. سرخ در این جا می تواند دو معنی داشته باشد. سرخ یعنی رنگ سرخ یا سرخ به مفهوم حرارت و تب. احساس درونی دخترک تاثیرات فزیکی را بر بدنش وارد کرده و تنش را گرم و داغ کرده است. او هوس پسری را دارد که با او یکجا شود. "کتاره" تشبیه زیبایی است که محدویت ها را افاده می کند که تنها پسر شیطان می تواند از وی عبور کند.

شعر با بسیار زیبایی در سه بخش تقسیم شده است که بخش اول (دلتنگم و سخنی کافیست/ تا به گریه بیفتم) حالت روانی دختر را بیان می کند، بخش دوم (تبی زرد سبزی تنم را سرخ میگرداند/عطری در فضاست/ سیب ها پخته شده اند/سیب ها پخته شده اند) حالت فزیکی و بخش سوم (و هیچ پسر شیطان /از کتاره بلند باغ /به اینسو نمیپرد/تا سیب را چیند...) هدف و خواست دختر را بیان می کند. اگر این شعر را به فلسفه بکشانیم، بخش اول و دوم معلول و بخش سوم علت است. هر علت معلول دارد. علت اساسی سیب است که باید چیده شود، زیرا پخته شده است، ولی که علت و معلول که لازم و ملزوم یکدیگرند، در گرو علت های دیگر قرار دارد.

اگر این شعر را به درخت تشبیه کنیم همین سه بخش برگ ، شاخچه و ساقه وی را می سازد و اگر به انسان تشبیه کنیم ، به دختری زیبایی می ماند، که "پسر شیطان" بعد از پریدن از کتاره باغ، چیدن سیب را فراموش خواهد کرد مبهوت زیبایی جمالش خواهد شد و در برابر دختر شیطان زانو خواهد زد.

سیب پخته

دلتنگم و سخنی کافیست

تا به گریه بیفتم

تبی زرد سبزی تنم را سرخ میگرداند

عطری در فضاست

سیب ها پخته شده اند

و هیچ پسری شیطان

از کتاره بلند باغ

به اینسو نمیپرد

تا سیب را چیند...

کرکتر سروده "همه خوبی ها در دست توست"، دختریست که دست پسری بسویش دراز شده و او همه خوبی ها یعنی عشق را در دست او دیده است. لبخند پسر به شکفتن گل تشبیه شده است. زمانیکه او سوی دختر دیده گویا جهان به درخشش آمده است. این درخشش تنها در ذهن دختر است که در حال رسیدن به عشق و توصل به عاشقش می باشد.

واضح است که بعد از دست درازی، لبخند، شکفتن گل ها و درخشیدن جهان، "فصل درو" افاده وصلت را میدهد.

بخش اول این شعر به حرکات مرد عاشق می آید، زیرا غرور زنانه ایجاب نمی کند که معاشقه را از دست درازی شروع کند، به او باید دستی درازی شود. ولی تشبیه لبخند به شگفتن گل ها، زیادتر زنانه است. زیباست اگر دختری لبخند عاشقش را به شگفتن گل به استعاره بگیرد. چشم بخیل کور. شعر با نتیجه بسیار زیبا و مطلوب یعنی"فصل درو" ختم می شود. یعنی "پسر شیطان" دست خالی برنگشته ، اگر دروگر نبوده حد اقل خوشه های را هنگام درو چیده باشد.

همه خوبی ها در دست تو

دستت را سوی من دراز کردی

همهء خوبی ها در دستت نهفته بود

لبخند زدی

همهء گل ها شگفتند

سوی من دیدی

همهء جهان درخشیدن گرفت

اوه

ای سخاوت فصل های درو

از پیش من مرو.

در سروده های "آتش سوزی"، "بوسه"، "اشپلاق" ،"دوشیزه"، "زن"، "بیگانه" و "گیسوانم" احساس و عواطف زنانه به نحوی از انحا تبارز داده شده است.

آتش سوزی

گونه هایم آتش گرفته اند

چه داغ چه گلگون

لبهایم می سوزند

سرخ با شعلهء میگون

چشمانم دود آلود

ملتهب و شرمگون

مرا چه می شود؟

گویی آن آتش سوزی بزرگ

آغاز شده است!

بوسه

عطر لبان خود را با کسی سپار

گل سرخ زود پژمرده میگردد...

نسیم گفت.

چون شب به نیمه برسد

و ماه به بلوغ

چون نسیم گل های سرخ را در آغوش گیرد

و گلها مدهوش

محبوبم

برای بوسیدنم بیا...

اشپلاق

وسط روز

در بازار هیاهو

که از ازدحام مردم

جای پای ماندن نبود

صدای اشپلاقی ناشناس

مرا به باغی سبز کشاند

میان شکوفه های آلو

که اشپلاق او

مرا به گوشه های خلوت پا نخورده

می خواند...

دوشیزه

دوشیزه ام

گل هایم در دست هایم تشنه اند

چون به کودکان می نگرم

با خود می اندیشم:

آه چه شیرینی...

آیا من نیز کودکی خواهم داشت؟

آیا من نیز مادر خواهم شد؟

زن

در برابر تو نه سنگیست

نه ابر تیره

نه جسمی سرد

در برابر تو منم

موجود زنده ایکه نمی خواهد به او چنان نگریسته شود

که به دیواری بی پنجره!

بیگانه

خوابیده یی پشت به من

آنقدر دور و بیگانه می نمایی

که با وحشت دختر باکره

هراسانم

مبادا بیدار و با من مهربان گردی.

گیسوانم

گیسوانم از آنرو چون برگ های خزان دیده می ریزد

که دیریست

شعاع پنج انگشت آفتابی ات

در آنها آشیان نکرده است!

گیسوانم چون آبشاری بر شانه هایت خواهد ریخت

اگر باز بهار کنی...

پروانه ها در زمستان به پرواز می آیند

2008-12-24T08:57:00.000-08:00

ثنا نیکپی

معرفی کتاب

پروانه ها در زمستان به پرواز می آیند

زلمی بابا کوهی نویسندة کتاب و ثنا نیکپی نویسنده مقاله
تورنتو ، کانادا 2002

پروانه ها در زمستان به پرواز می آیند» نام مجموع داستان است که ده داستان ادیب توانای دری زلمی باباکوهی را در بر می گیرد.
در معرفی این کتاب سه داستان کوتاه را از اول، وسط و آخر آن انتخاب نموده ، برداشت های خود را مانند یک خواننده بیان می کنم. هرگاه درک من با پیام نویسنده و خواننده ها متفاوت باشند نمی خواهم نظر خود را بالای دیگران تحمیل نمایم. امید وار هستم این برداشت ها در معرفی کتاب «پروانه ها در زمستان به پرواز می آیند» که هدف اساسی این مقال است ، کمک کرده بتواند.
1. نهر ته شنگ
«نهر ته شنگ» اولین داستان در مجموعه «پروانه هادر زمستان به پرواز می آیند» می باشد. ویژه گی این داستان کوتاه در آنست که طرح و متن آن در اطراف یک درخت می چرخد گویا کرکتر اصلی داستان هم شنگ پیر باشد. شنگ که نام داستان هم از آن گرفته شده، نه تنها جزء مهم داستان، بلکه سمبول و تصویریست که مناسبات و حتی بخش روبنای یک سیستم یا فرماسیون جامعه را ترسیم می نماید. در حقیقت شنگ نه تنها در نهر که مهمترین عنصر زندگی در آن جریان دارد، سایه افگنده ، حتی سایة آن تا عمق دهکده و دیوار های هر خانه راه یافته و وهم «سایه داری»اش بر زندگی مردم طلسم افگنده است.
نهر و تقسیم غیر عادلانه آب آن کمکش زندگی را می سازد و درخت با موهوماتی که در اطراف آن ساخته و پرداخته شده است، منبع باور هایی است که توسط آن جنایات حاجی و طبقه حاکم پوشانده می شود.
داستان از دیدگاه تاریخی تمثیل خوبی از مناسبات ملوک الطوایفی است که حاجی و خان سرنوشت مردم را رقم میزده و اثری از قانونیت و حاکمیت ملی موجود نبوده است. نویسنده با مهارت جادویی اش خرافات و موهومات مسلط بر جامعه را در اطراف درخت پیر و فرسوده که فقط یک شاخ سبز دارد ، تشبیه نموده و ناتوانی سیستم موجود را در تشبیهات «مسجد متروک و نزدیک قبرستان» ، «سیاهی شب» ، «استخوان مرده» روشن ساخته و به خواننده اش تفهیم کرده است که این خرافات بی بنیاد است. همچنان داستان ناتوانی مردم را که سرنوشت و حتی «آخرت» شان را با درخت، اجنه و موهومات غیر حقیقی پیوند داده اند، نشان میگیرد و آنرا برملا می سازد.
داستان نویس که خود راوی یا تماشاگر حوادث در این داستان است در باره شایعات پخش شده در میان مردم می نویسد: «مردم کوچه نزدیک شنگ را» سایه دار» می دانستند و عقیده داشتند که شنگ «سنگین» است و اگر کسی در شب های «تاریک ماه» از زیر آن عبور کند «زده» می شود.»1 بدون شک « سایه دار» بودن ، «سنگین بودن» شنگ و تعیین وقت «تاریک ماه» از جانب طبقه حاکم بر جامعه، ساخته و پرداخته شده و به صفت یک تهدید بزرگ و وسیله یی برای پوشش جنایات «حاجی و سیستم موجود جامعه از آن استفاده می شده است.
در نیمه داستان پارگرافی در نظر گرفته شده است که چیز های زیادی را تشریح می کند:» شنگ پیر در مرز زندگی و مرگ ایستاده بود. در یک سویش قبرستان و مسجد قدیمه و متروک که در آن چند قبر قرار داشت و مردم می گفتند شهید های اند که بخاطر حقابه شان با ستم کشته شده اند و در سوی دیگرش دیوار های باغ ها قد می کشیدند و کوچه ها باز شده بود و به هر سو راه می گشودند. خانه ها و مردم و باغبانان و دهقان های که با بیل های شان آب های نهر را در جویها می بستند و باغ ها را می آراستند، چشم انداز های اطراف شنگ بودند.»2
این پارگراف در حقیقت تابلویی است که نه تنها منظره یی از درخت، قبرستان، مسجد متروک و دهقانان بیل بدست را به نمایش می گذارد، بلکه چیز های نادیدنی را نیز به بیننده این تابلو نشان میدهد، حتی مرده های داخل قبر و علت قتل آنها و قاتلین آنها را. گرچه راوی تنها یک بار از کشته شدن دهقانان بخاطر گرفتن حقابه شان از زبان مردم یادآوری کرده، ولی توانسته است خواننده اش را با مهارت تا عمق موضوع برده و آنها را با انگیزه های اصلی حوادث آشنا کند.
جمله کوتاه دیگر علت این همه بی عدالتی را در جریان گفتگوی پرخاش آمیز شاپور و دهقان حاجی روشنتر می سازد، طوریکه سوال دیگر در ذهن خواننده باقی نمی ماند. جمله پرخاش آمیز اینست: «بسیار غرغر نکو شاپور!... من حقابه ترا نمی خورم ... حاجی می خوره... من باغبان هستم... اگر دعوایی داری برو با حاجی بگو!» 3
در داستان «نهر ته شنگ» نثر زیبا بکار برده شده است که مطالعه آن بر خواننده ادب پسند لذت بخش است.
مثلا: «ابر های تیره رنگ می باختند.»4 این جمله ی زیبا آمدن روز و روشنی را نوید میدهد. « نهر در آیینه جاری خود تصویر موهوم شنگ پیر را تا دوردست ها می برد»5. این جمله در یک برادشت ساده و فزیکی یک حادثه طبیعی را بیان می کند. مثلا زمانی که تصویر چیزی در آب جاری بیافتد به نظر می رسد که تصویر یکجا با آب در حرکت است. لاکن از نقطه نظر مفهوم شنگ تصویر خطرناکتر ذهنی دارد که قبلا در روان و اذهان مردم ده حک شده است. این تصویر نادیدنی ولی برای همه آشنا بخاطر آب نهر به جز اخلاق و آداب آنها تبدیل شده است. پس آب و مساله مالکیت آنست که تصویر ها و تصور ها در مورد آن ایجاد شده است. شنگ تنها وسیله است. در جای دیگر داستان می خوانیم: « یکی از شب های روشن تابستان بود. مهتاب نقره می پاشید و شنگ برهنه، تن به نور ماه سپرد و در جلوه ابهام آمیزی ایستاده بود. «مهتاب نقره می پاشید»، « درجلوه ابهام آمیزی ایستاده بود.» تشبیهثات بسیار زیبا.
نویسنده می خواهد از دیدگاه مردم و از میان مردم به درخت نگاه کند، ورنه می داند که تنها یک دهقان دلیر با تبرش می تواند این درخت پیر را از بیخ و بن بکند و بر سایه های حقیقی و مجازی اش خاتمه بدهد و سینه کاواک آنرا بشکافد و سحر اجنه را افشا نماید.
باوجودیکه مطالعه این جمله های زیبا تشنگی ام را رفع می کنند، ولی درک جمله های ذیل تا اندازه یی برایم دشوار است.
مثلا: « نهر آب هایس را آرام آرام میراند.»7 ، «آب به ... پلوان ها برود»8 ، شنگ ...که در سیاهی شب سیاهتر می تابید.»9
کار برد کلمات و جمله های گفتاری مانند «دل نا دل»، «غالمغال» ، «غرغر»، «چون استخوان مرده سفید می زد.» توأم با فصاحت و سادگی، درک داستان را به خواننده ها آسان می سازد و تعداد خواننده این اثر با ارزش ادبی را بیشترمی کند.
2. آبی و سیاه
برهه زمانی در داستان «آبی و سیاه» از یک نقطه حساس در تاریخ افغانستان آغاز میگردد، زمانیکه طالبان بر شهر مزار شریف مسلط هستند، ناگهان چشم میا جان طالب بچه قندهاری به گنبد آبی رنگ مزار سخی و از آنجا به به آسمان می افتد. او مجذوب و شیفته رنگ آبی می شود و یاد تشله های آبی دوران کودکی اش او را به رنگ آبی شیفته تر می کند. جنگ رنگ ها در ذهن او غلیان می کند. رنگ های که معنی و سمبول ها را با خود حمل می کند. رنگ آبی سمبول صلح و زیبایی و سیاه نشانه ظلمت و زشتی است. طالب جوان که با دستار سیاه، تفنگ سیاه و با سیاهیی پیچانیده شده و به سیه کاری فرستاده شده ، ناگهان اسیر رنگ آبی میگردد و آنرا با سیاه یی در تضاد می بیند.
معرفی میاجان و مدرسه یی که او در آن پرورده شده بود، با متن زیبای دری با مهارت ادبی نوشته شده است که شرایط و ویژه گی های مدرسه های دینی در پاکستان را در چند جمله ساده و زیبا طوری جا داده که معجزه آفریده است. نویسنده بر اشاره در باره سابقه میاجان می نویسد: «در مدرسه یی که او پرورده شده بود، جز رنگ سیاه و سفید ، رنگ دیگری وجود نداشت. جهان او در دو رنگ خلاصه می شد. مدرسه نیز رنگ دیگری نداشت. در و دیوارش سفید رنگ شده بود. لباس ها، دستار ها، دستمال ها ، شال ها نیز سفید یا سیاه بودند. کتاب ها با رنگ سیاه و کاغذ های سفید چاپ شده بودند. از رنگ آمیزی های جهان کودکانه خبری نبود. حتی دیگر تشله های رنگی را نیز از آنها دور کرده بودند. از کاغذپران های رنگه . کبوتر های ماغ که اصلا سخنی در میان نمی آمد.»10
در جای دیگری آمده است: « در مدرسه خنده نبود، ممنوع بود ، گناه داشت، مدت ها بود که امواج واکنشی حیات در درونش پس زده بود. در کویته خنده حرام بود، در قندهار گاهیی لبخندی زده بود ولی حالا بدون اراده می خندد.»11
طوریکه در بالا گفته شد، شکل این جمله ها بسیار بسیط است، ولی پیجیده ترین مسایل در مضمون و محتوی آنها نهفته است. مثلا: محدود ساختن ذهن طالبان مدرسه های دینی با چند رنگ ، چند کتاب وکاغذ، دورکردن تشله های رنگی که جز شستشوی مغزی طلاب است، دوری از بازی ها و عنعنه های مردم همه شیوه هایی اند که انسان را به وسیله یی تبدیل می کنند، تا از آنها در اجرای پلان های غیر انسانی شان بهره برداری کنند.
ختم داستان با کشته شدن میا جان از طرف دشمنان «به گفته نویسنده»، تا اندازه یی عجز و معصومیت وی را نشان میدهد، ولی به عقیده من مرگ سرباز طالب که جز لشکر ظلمت و تخریب بود و این لشکر هشت تا دوازده هزار انسان را در شهریکه صحنه های داستان در آنجا واقعه شده از تیغ کشید، نمی تواند با مرگ کبوتری که یکجا با میا جان ، جان میداد ، قابل مقایسه باشد. کبوتر هر قدر زیبا باشد ارزش بهتر و بالاتر از انسان را ندارد. میاجان هرقدر «معصوم» می بود، نمی توانست تاثیر مثبت در میان لشکر ظلمت و خون را داشته باشد. با همه خوبی های موقتی که برای کرکتر میا جان داده شده است او جز لشکر متجاوز است که از خاک بیگانه به شهر مزار شریف آمده و از جانب مدافعین و ساکنان شهر در جنگ رویاروی کشته شده است.
رویهمرفته، نقطه اوج داستان (climax) که آغاز آزادی ذهنی میا جان از طلسم محدودیت های تعیین شده در مدرسه های پشاور و کراچی بود (نه کویته) پیام خوبی دارد که تاثیرات فرهنگ قوی را بر فرهنگ مردود، ساختگی و تقلبی نشان میدهد. بیاد آوردن رنگ تشله میا جان در قندهار باطل بودن شستشوی مغزی جوان افغان در پاکستان را به نمایش می گذارد. زیرا میاجان «خنده های گم شده اش»12 را دوباره می یابد.
صحبت گدا با میا جان، بازی میا جان با کبوتر ها ، خنده ها و توجه وی به گنبد آبی لحظه هایی را نشان میدهد که هرگاه صلح موجود باشد، زندگی می تواند قانونمندانه به جانب مثبت حرکت کند.
شاید پیام نویسنده این باشد که در موجودیت صلح زیبایی ها بر زشتی ها غلبه می کند و جنگ اگرعادلانه باشد یا تجاوزی، بهر صورت زشت است.
3. پروانه ها در زمستان به پرواز می آیند
داستان «نهر ته شنگ» بیداد طبقاتی را در دوران صلح انعکاس داده و داستان «آبی و سیاه» جذبه و تأثیر فرهنگ غنی را بر فقر و فقدان فرهنگ ، پیروزی زیبایی را بر زشتی ، در زمان جنگ به نمایش میگذارد. ولی داستان «پروانه ها در زمستان به پرواز می آیند»، سرنوشت اسفبار کودکی را تمثیل می کند که مادر بیوه اش به عقد نکاح تفنگ سالاری مجبور میگردد. با قساوت و بی رحمی کودک را که پدر یتیم است، زنده مادر یتیم می سازند.
کرکتر اصلی مهرو کودکی که جدایی وی از مادرش داستان را به نقطه اوج میرساند و پیام داستان را که افشای قساوت ، بی رحمی ، بی عدالتی و بی تفاوتی و بی قانونی تفگنداران و حاکمیت آنها را به خواننده ها می رساند.
چیزی که بسیار مهم است ساحه فعالیت داستان است. همه فعالیت های کرکتر ها در در یک ساحه مقید مانند دروازه و کلکین ، اتاق و درز دیوار خلاصه می شود. محدودیت مکانی با محدویت های زندگی زن در زمان حکومت های دسپتیزم دینی مطابقت دارد. در این دوره های سیاه دروازه آخرین جولانگاه و کلکین یگانه چشم انداز زنان بوده است. چنانچه داستان از تق تق دروازه شروع می شود و به تماشا از کلکین به پایان می رسد.
پرورش کرکتر ها ، صحنه ها و درامه ها در داستان به آرامی ، بدون انتقاد از کسی و بدون بستن اتهام به کسی طوری پی هم ریخته شده اند که خواننده را با واقعیت های موجود جامعه به آسانی آشنا می سازد و توانایی کلام ، جمله ها و پارگراف ها طوری است که می تواند در تشریح درست صحنه های داخل خانه افکار خواننده ها به خیابان های شهر معطوف بدارد و سوال ایجاد نماید که آیا این مصیبت خانگی از مصیبت های بیرونی آب نمی خورد؟ مثلا: مادر مهرو به مادر کلان می گوید: «اگر می توانی در برابر این مرد بایستی و جوابش کنی بهتر است!» مادرکلان جواب می دهد: «به این مرد زورگو چه بگویم. با او چه گفته می توانم؟ هه، تو بگو؟ او تفنگدار است، پولدار است. زور کسی به او نمی رسد. چه کسی از یک کشت بیوه و بیکسی مانند ما حمایت می کند. باز هم خدا را شکر که حاظر شده با نکاح و آبرو این کار را به سرانجام رساند. ده ها زن و دختر را از خانه های شان به زور برده اند. بازخواستگری نیست . همه گی نامرد شده . همه گوش و چشم خود را در برابر این زور گویان بسته اند. زور کس بدانها نمی رسد. بازخواست و پرسشی نیست، حکومت نیست، دهن آخند و ملا را هم بسته اند. من چه می توانم؟ غیر ازین تو تا کی می خواهی بیوه بمانی؟ جوان هستی و باید سرپرستی داشته باشی. زن جوان بی پناه درین دوره و زمانه نمی تواند بی مرد زندگی کند... کوچه و شهر پر از حرامی و دزد است....جوان ناکامم را که کشتند... و بغض گلوی مادر کلان را پر کرد.»13
نویسنده پیام اساسی داستان را در سخنان مادر کلان که پاراگرافی بیش نیست، طوری جا داده که علل و انگیزه های بیداد و ستم را با جزییات آن بیان نموده. هر کلمه و هر جمله و در مجموع همه سخنان مادرکلان دقیقا سنجیده شده طرح شده اند و هیج حرف اضافه در آن دیده نمی شود. هر نکته آن نه تنها مفهوم مشخص دارد ، قضایای پهلویی را تشریح می کند. لازم میدانم هر جمله ی سخنان مادر کلان را بخاطر نقش مهم آنها در داستان با نگرش عمیق تر مطالعه کنم: «به این مرد زورگو چه بگویم. با او چه گفته می توانم؟ هه، تو بگو؟ او تفنگدار است، پولدار است. زور کسی به او نمی رسد.» این جمله های کوتاه که همه آنها مانند یک جمله به نظر می رسند، نشان میدهند که مادر مهرو و مادرکلان هردو بیچاره هستند. نمی توانند به مرد تفنگدار جواب رد بگویند. این حق را ندارند، سیستم موجود در جامعه به مرد قدرت و صلاحیتی را قایل است که قابل تردید نیست. زیرا او تفنگدار است، پولدار است و زور دارد. بکاربرد یک جمله گفتاری در این جا زیبایی خاص زبانی دارد. « با او چه گفته می توانم؟ هه، تو بگو؟» دو سوال پی در پی در دو جمله کوتاه که «هه» آنها را از یکدیگر جدا کرده است، در حقیقت دومی آن سوال نیست. ولی مادرکلان به حیرت می افتد که مادر مهرو چرا این پیشنهاد را می کند که اگر می توانی در برابر این مرد بایستی و جوابش کنی، در حالیکه خودش میداند که این کار ناممکن است. «هه تو بگو؟» ظاهرا سوال نیست ولی ابهام بسیار عمیق در مفهوم، آنرا به سوال تبدیل کرده است. درینجا باباکوهی در ایجاد نثر به گفته عام «قیامت برپا می کند.» اکنون به سه جمله بعدی که از نقطه افاده مفهوم با یکدیگر بستگی دارند، میرسیم: «چه کسی از یک مشت بیوه و بیکسی مانند ما حمایت می کند. باز هم خدا را شکر که حاظر شده با نکاح و آبرو این کار را به سرانجام رساند.»
این جمله ها روان جامعه را نشان میدهد که مادرکلان بعد از نکاح اجباری بیوة پسر شهیدش شکر خدا را بجا می آورد و این کار را آبرومندانه میداند. معلوم می شود که ستم در جامعه به اوجی رسیده است که مفهوم «آبرو» را تغییر داده است. در جایی که نکاح اجباری کار آبرومندانه باشد ، پس بی آبرویی چیست؟ جواب این سوال در جمله های بعدی پاراگراف با رعایت تسلسل منطقی، داده شده است: « ده ها زن و دختر را از خانه های شان به زور برده اند. بازخواستگری نیست . همه گی نامرد شده . همه گوش و چشم خود را در برابر این زور گویان بسته اند. زور کس بدانها نمی رسد. بازخواست و پرسشی نیست، حکومت نیست، دهن آخند و ملا را هم بسته اند.»
می خواهم درک خود را در این جا علاوه کنم که به باور من آخند و ملا شریک این سیستم و از گرداننده های سیستم غیرانسانی و اجرا کننده های این بیدادگری هستند.
زمانیکه من داستان را می خواندم، سوالی در ذهنم خطور کرده بود که چرا مادر مهرو حاضر به ازدواج اجباری می شود و مهرو را که کودکی بیش نیست تنها میگذارد ، چرا مادرکلان بیوة فرزند شهیدش را مجبور به این کار میکند، در حالیکه در افغانستان اقارب مرد اکثرا خوش دار ازدواج دوباره همسر اقارب شان نیستند به اصطلاح غیرت شان می آیند. راوی داستان با این جمله « ده ها زن و دختر را از خانه های شان به زور برده اند.» به این سوال را پاسخ گفته است. به این معنی که مادر کلان عروسش را از بی عزتی های دیگر که هر لحظه وقوع آن ممکن بوده است، نجات داده است. تسلیمی ناموس به شخص دیگر بهترین راه نجات از بی ناموسی دیگر بوده است. این واقعیت آخرین سطح انحطاط اخلاق را نشان میدهد که با تخریب نهاد های جامعه و دولت توسط تفگنداران بیگانه پرست بوجود آمده است. بیگانه های که در افغانستان پلان های غرض آلود داشتند، ایجاد این وضع را پلان کرد بودند. وضعی که اهل کار و فرهنگ باید نابود شوند و یا وطن را ترک کنند و جای آنها را با غارتگران دزدان پر کنند. بعد زمانی داستان با این وضع تاریخی افغانستان همخوانی دارد. چنانچه راوی داستان ادامه میدهد: «جوان هستی و باید سرپرستی داشته باشی. زن جوان بی پناه درین دوره و زمانه نمی تواند بی مرد زندگی کند... کوچه و شهر پر از حرامی و دزد است....جوان ناکامم را که کشتند... و بغض گلوی مادر کلان را پر کرد.»
بلی هر کس باید سرپرست میداشت، به هر قیمتی که می بود. به قیمت جدایی از اولاد، سرپرست هرکسی بود مهم نبود، حتی مردک چاق و چله ی تفنگدار بی احساس و بد اخلاق که مهرو کوچک را از مادرش محروم می سازد. زمانیکه مادر کلان در باره جدایی مهرو با مرد تفنگدار صحبت می کند ، به او می گوید: « او (مهرو) هنوز کوچک است. خدا را خوش نمی آید که از مادر هم بماند. از پدر کی مانده...» مرد چاق با بی اعتنایی می گوید: «عادت می کند... عادت می کند... چند پگاه که بگذارد ، عادت می کند.»14
اخلاق و بی رحمی مرد چاق، اخلاق کسانی را نشان میدهد که بعد از استقرار حاکمیت چپاول همه چیز را مال غنیمت میدانسنتد، حتی دختران و زنان مردم را. رحمی بر کودک نداشتند ، زیرا صدها کودک را کشته و یا داخل مکتب های شان سوختانده بودند. مادر کلان راست می گوید: «... کوچه و شهر پر از حرامی و دزد است....جوان ناکامم را که کشتند...»
موضوع دیگری که در کرکتر «مرد چاق چله» جا داده شده اینست که بی رحمی اخلاق و جز شرشت اوست. او با این صفت پرورده شده است که عاطفه نداشته باشد. هنگامیکه مادر کلان از مرد چاق خواهش کرده بود که مهرو را از مادرش جدا نکند ، او گفته بود: «چون زن دیگرم اولاد خورد و بزرگ بسیار دارد.... گذاره این دخترک با اونا نمی شود... یک نانخور زیادی را خوش ندارد...» 15
سوالی دیگری که در ذهن خواننده خطور خواهد کرد ، اینست که آیا مادر مهرو نمی تواند بعد از ازدواج به ملاقات دخترش بیاید؟ در داستان به این سوال جواب داده نشده ولی از اخلاق مسلط ، بی ارزشی زن و بی رحمی مرد چاق که در داستان ترسیم شده ، مادر مهرو حق ملاقات با دخترش را ندارد. زن در این جا ارزش مصرفی دارد و وسیله یی برای خوشگذارانی مردان است. او این صلاحیت را ندارد که از شوهرش خواهش کند که به او اجازه دیدن دخترش را بدهد.

کتاب «پروانه ها در زمستان به پرواز می آیند» داستان های دیگر را مانند «خاک»، «سیل» ،» سال ملخ» ، «صدای سنگ»، «دود ها» ، «خاک بت» و «آیینه های نوروزی» با خود دارد که هر کدام در جایش جالب و خواندنی است.
زلمی بابا کوهی نویسنده کتاب در پرورش کرکتر ها در این داستان ها معجزه کرده است. کرکتر های خلق شده توسط باباکوهی آدم های نیستند که تنها عملی را انجام بدهند و فقط آدم باشند، بلکه آنها دارای اخلاق، کردار و رفتاری اند که از قشر، گروه یا سیستمی نمایندگی می کنند. کردار و پندار کرکتر ها با یکدیر پیوند دارند و پیوند آنها پیچیده ترین قضایای زندگی را به نمایش می گذارند. گاهی چند کرکتر در نمایش یک صحنه بخاطری نزدیک می شوند که بتوانند بیانگر واقعیت های دوران شان باشند.
درامه در داستان های بابا کوهی آنقدر نیرومند است که خیال و فکر خواننده را جریان مستقیم صحنه ها دعوت می کند و کمتر خواننده یی بدون گریه داستان را به پایان می رساند.
در داستان های باباکوهی ریالیزم و افسانه با هم ممزوج می شوند. گاهی شرح یا متن ریالیستی به افسانه می گراید. پروانه ها در زمستان به پرواز می آیند یا شاپور در کاوکی درخت پیر به زینه ها راه می رود و مانند کیهانوردی وزنش را از دست میدهد و یا میا جان طالب بچه در حال جنگ در شهر مزار شریف با کبوتر صلح یکسان جان میدهد.
کتاب «پروانه ها در زمستان به پرواز می آیند» نه تنها مجموعه داستان ، بلکه کتاب تاریخ نیز است که مهمترین دوره های زندگی مردم افغانستان را با مشرح ترین وجه ثبت کرده است.
زلمی بابا کوهی نویسنده کتاب که در میان مجامع فرهنگی به کمنویسی متهم هست، بخوبی توانسته است این اتهام را از سرش بردارد. او در این مجموعه چیز های زیاد را ازمهمترین دوره ها ، صحنه ها رویداد ها ارایه کرده است که غنیمت بزرگ برای حال و آینده جامعه ما می باشد.

پانویس ها:
1. زلمی باباکوهی، پروانه ها در زمستان به پرواز می آیند، تورنتو، 1387، ص 3
2. همان کتاب، صفحه 3
3. همان کتاب، صفحه 4
4. همان کتاب، صفحه 5
5. همان کتاب، صفحه 3
6. همان کتاب، صفحه 7
7. همان کتاب، صفحه 2
8. همان کتاب، صفحه 2
9. همان کتاب، صفحه 6
10. همان کتاب، صفحه ص 51
11. همان کتاب، صفحه 53
12. همان کتاب، صفحه 52
13. همان کتاب، صفحه ص 117
14. . همان کتاب، صفحه 118
15. همان کتاب، صفحه 115

تویی که سرزمین ات اینجا نیست

2008-12-24T08:55:00.000-08:00

ثنا نیکپی

معرفی کتاب:

تویی که سرزمین ات اینجا نیست

تویی که سرزمین ات اینجا نیست" نام داستان کوتایی ایست که در سال 2006 توسط آصف سلطانزاده نوشته و نشر گردید. حالا که این عنوان نام کتاب را بخود گرفته است، دیگر کتاب مذکور قبل از مطالعه مشهور و شناخته شده می باشد. مجموعه داستان های "تویی که سرزمین ات اینجا نیست"شامل هشت اثر داستان نویس چیره دست زبان فارسی آصف سلطانزاده است که اخیرا از طرف "موسسه انتشارات آگاه" در ایران توفیق چاپ یافته است.

آصف سلطانزاده نویسنده کتاب

در فهرست کتاب هم داستان "تویی که سزمین ات اینجا نیست" در ردیف اول قرار دارد که نکات چند را در باره این داستان لازم میدانم.
در باره کرکتر های داستان: در این داستان چهار کرکتر برجسته موجود است که توانایی بیشتر نویسنده را در ایجاد و پرورش کرکتر ها نشان میدهد. سردار آقا به گفته خواننده های داستان در افغانستان قهرمان داستان است که زندگی افغان ها را در ایران را تمثیل می کند. برجستگی، ظرافت در کردار و پندار سردار آقا به حدی است که خواننده ی که تا هنوز به ایران مسافرت نکرده اند، به آسانی با زندگی کارگر مهاجر افغان و برخورد نهاد های دولت ایران با مهاجرین افغان طوری آشنا می شود که گویا تازه از مسافرت ایران برگشته باشد. و مهمتر از همه پیامی روشنی را به افغان ها میدهد که "افغان" هر جا "افغان" است، زبان ، مذهب و پیوند های فکری و آیدیولوژیک نمی تواند عامل مهمتر از تعلقیت ملی اش باشد. چنانچه در صفحه 23 کتاب راوی داستان در یک مونولوگ با خود می گوید : " گفته بود آن جا نشد لیکن این جا هم سرزمین من است. تمام این کرة خاکی سرزمین من است. این جا نهال زندگی ام را می کارم تا برگ و بار بگیرد." و بعد نویسنده رشته سخن بدست گرفته روشن می سازد که: " مگر می گذاشتند که این خیال زندگی اش را روشن و پرامید نگه بدارد؟ تو به هیچ سرزمینی تعلق نداری، چون که آواره ای. و هیچ سرزمینی هم به تو متعلق نیست."1
کرکتر سردار آقا از آغاز کار تا ختم داستان، با صحنه ها، درامه ها و عملکردش به صفت کارگر معمولی در خیاطخانه، اشتراک در رای گیری با شناسنامه تزویری، در سفرش به مشهد مصایبی را که افغان مهاجر به آنها روبرو است به نمایش می گذارد.
کرکتر دومی کارفرما است که به مهارت ، تجارب کاری و صداقت سردار آقا احترام میگذارد و او را با قبول خطر استخدام می کند. زیرا او به چنین کارگر حرفه یی و ماهر ضرورت دارد. گرچه این کرکتر در قسمتی از داستان نقش دارد و با ترک نمودن سردار آقا از خیاطخانه ، نقش کرکتر کارفرما نیز ختم می شود. رویهمرفته نقش وی در نقطه اوج داستان و این که کارگاه وی زمینه یی صحنه های درامه گونه را حین بررسی تفتیش وزارت کار، مساعد کرده، ارزش این کرکتر را برجسته تر ساخته است. زیرا پیام های داستان مانند برخورد دولت ایران در مقابل مهاجر افغان، تبعیض جنون آمیز یک متفتش ایرانی نسبت افغان ها، قانون تبعیضی کار که فقط بخاطر ایجاد محدودیت های کاری به مهاجران افغان وضع شده بود و همچنان فاسد بودن کارمند دولت اسلامی که با گرفتن رشوه قانون را پامال می کند ، در این بخش داستان جا داده شده است.
کرکتر سومی بازرس وزارت کار است. این کرکتر که به اصطلاح عنصری از نظارت کننده های قانون جمهوری اسلامی است، ایرانی بودن را بالاتر از انسان بودن می پندارد. او در دیالوگش با کارفرما می گوید: "... لقمه را به دهن دیگران بگذاریم. چراغی را که در خانه رواست به مسجد حرام است."2
هنگامیکه کارفرما در دفاع از خود و سردارآقا با مفتش وزارت کار استلال می کند، مفتش می گوید: " یک زمانی جنگ بود، ما به آنها نیاز داشتیم. درست... ولی حالا که جنگ نیست و دیگر به آنها نیازی نیست، چرا فرصت های شغلی را از جوان های عزیز خود مان بگیریم؟" کار فرما اظهارات مفتش را به نامردی نسبت میدهد و مفتش بجواب می گوید: "دنیای امروز تجارت است و معامله، دنیای امروز همین را می گوید که اول باید به خانه فکر کرد و بعدا به همسایه و دیگران..." فکر میکنم این جمله مفتش که با تعصب و استفاده جویی گفته شده است، حقیقتی در آن نهفته است. در ایران و پاکستان این یک حقیقت است. باید چنین باشد. ولی در افغانستان این حقیقت کاملا برعکس است. حاکمان بیگانه پرست و آشناکش بیگانه پرور افغان اول به همسایه فکر می کنند و چراغ خانه را به مسجد می برند. خانه را آنقدر تاریک نگه میدارند که تفکیک خود و بیگانه در آن ناممکن باشد و مسجد را آنقدر چراغان می سازند که چشم ها را کور بسازد و مردم زندگی کورکورانه داشته باشند و تنها مسجد داران و مملکت داران صاحب چشم و چراغ دایمی باشند نه مسلمانان. (این حرف ها و برداشت های این قلم است، امید که آقای سلطان زاده در ایران یا افغانستان مجازات نشود).
حاکمان بیگانه پرست و خودستیز افغان به زیر پای کوچی های که از خاک پاکستان به افغانستان می آیند قالین عزت و آبروی ساکنان اصلی افغانستان را فرش می کنند.
از موضوع دور نرفته به کرکتر چهارمی میرسیم. آقا میرزا که با وساطت عباس آقا که نویسنده آنها را "تک و تکمار خوانده است، با سردار آقا "قهرمان داستان" معرفی می شود و در باره تهیه شناسنامه تزویری داخل معامله می شوند. جالبترین عملکرد این کرکتر اینست که او سردار آقا را به دادن رای به کاندید ریاست جمهوری تشویق می کند. در این جا نویسنده پیام قوی سیاسی دارد. اتباع افغانستان با اسناد تابعیت اصلی شان نتوانسته اند تا آنوقت حق رای داشته باشند، ولی سردار آقا در خارج بار نخست به جای صندوق رای می رود تا به رییس جمهوری رای بدهد که ظلم و استبداد بر مهاجرین افغان در ایران کمتر شود.
نامگذاری کرکتر ها بسیار جالب و مناسب است. چقدر جالب است زمانی که سردار آقای افغانستانی نام ایرانی اختیار می کند و گرگین می شود . گرچه تقبل این نام برایش بار سنگین است، ولی بعد از زیارت مشهد گاهی هم احساس غرور شهروندی می کند ولی این احساسات کاذب بعد از مشاعده تصویری در زیر شیشه میز افسر انتظامی خاتمه می یابد و جام تلخ جرم گرگین بودن را می نوشد. مطالعه این نکته مرا بیاد یکی از خاطرات واقعی انداخت. زمانی مصروف تحصیل در خارج کشور بودم. یکی از همصنفانم که متولد ولایت خوست می باشد. او هرگونه سرحد را میان قلمرو افغانستان و پاکستان مردود میدانست و این احساس خود را در هر جا بیان میکرد. صفت دیگر همصنفی ام این بود که عبدالرشید دوستم و احمد شاه مسعود را در دهلیز های فاکولته بدون کدام بهانه و علت با صدای بلند دشنام میداد و و هردو را "گلم جمع ها" خطاب میکرد. روزی با استفاده از رخصتی های تابستانی، او بار اول با مسافرت قانونی وارد پاکستان می شود و در یکی میدان های هوایی پاکستان صید شکار پولیس می گردد. پولیسمرد پاکسانی دو کارتوس را از جیب خود بیرون آورده به جیب همصنفی ام می اندازد و به اتهام انتقال مهمات او را دستگیر و مورد لت و کوب بی رحمانه قرار میدهد تا او را به دادن رشوت مجبور کند. همصنفی ام با داد و فریاد می گوید من پشتون هستم مرا رها کنید. پولیس پاکسانی او را گلم جمع خطاب می کند. همصنفی ام با عذر زاری می گوید که من پشتون هستم و یکی از مخالفان سرسخت گلم جمع هامی باشم. پولیس پاکستانی به پاسپورت وی دوباره نطر انداخته چند مشت و لگد دیگر را به سر و رویش وارد کرده می گوید، چرا دروغ می گویی، پاسپورتت از مملکت گلم جمع است. او بعد از ضربات کوبنده خود را بیچاره می بیند، از ادعای مخالفت سرسخت از گلم جمع میگذرد و در جستجوی راه مناسب و عملی تر میگردد و با پرداخت پول نقد خود را از پولیس خریداری می کند و رها می شود.
بعد از بازگشت در فاکولته رویه و رفتار همصنفی ام تغییر می کند. با همصنفان و همقطاران خود که قبلا بدون دلیل مهر گلم جمع را در پیشانی آنها میدید، دوست می شود. من مطمین هستم که او بعد خوردن شلاق های پولیس پاکستان به موجودیت سرحد میان افغانستان و پاکستان نیز متیقین شده باشد و با خود گفته باشد "تویی که سرزمینت اینجا نیست".
زبان و لحن داستان: در داستان لحن طنز آمیز بکار برده شده است. مثلا: در بخشی از داستان به سردار آقا گفته می شود: "راست میگی سردار، شما هم یک ناندانی برای بعضی ها شده اید."3 این جمله کوتاه طنز گونه مفهوم وسیع دارد. یعنی در ایران مردمانی یا قشری هستند که با "شکار" و بدام انداختن کارگران مهاجر افغان عاید کمایی می کنند و از این راه نان بدست می آورند. مهاجر افغان نه تنها خانواده خودش ، بل ساکنان اصلی کشور مهاجر نشین را نیز اعاشه می کند. و یا این جمله : "تو به هیچ سرزمینی تعلق نداری، چون که آواره یی. و هیچ سرزمینی هم به تو متعلق نیست."4 گرچه هر کس و از جمله نویسنده داستان میداند که حتی آواره و مهاجر به سرزمینی زاده شده و به آنجا تعلق دارد. ولی طنزیت این جمله در آن است که شدت تاثیر ناگوار مهاجرت را با لحن درشت و تلخ نشان میدهد که واقعا مهاجر و آواره در حالت معلق و عدم تعلقیت وطن داشتن و بی وطنی قرار دارد. شدت درد مهاجرت به حدی است که تعلقیت را زیر سوال برده است. دردی که کلمات و جمله های دیگر توان بیان آنرا ندارد.
زبان دیالوگ و گفت و شنود در داستان جای وخوبی دارد. در گفت و شنود ها میان سردار آقا و کارفرما، کافرما و مفتش، سردارآقا و عباس آقا، سردار آقا و آقا میرزا، هر کدام با ظرافت و مهارت انجام شده است که نه کمی دارد و نه افزونی.
زبان گفتاری نیز در داستان دیده می شود که از فرهنگ و فولکلور افغانستان نیز بهره برده شده است. مثلا : " به نیشه اش خار زد" ، "ما را تیر از این شوروای چرب" ، " تک و تک مار" ، "به لق لق سگ دریا مردار نمیشه". افزایش این کیفیت آثار یک داستان نویسی را که زبان معیاری ایرانی بر نوشته های وی نفوذ دارد، بیشتر افغانی می سازد. بکاربرد کلمه گفتاری "نمیشه" و "تیر" به افغانی بودن زبان داستان تاکید می نماید. ولی بکاربرد کلمات: "پاتوق، پادو، قلیان، قلوه، تودماغی، فنجان و غیره کار دری گویان افغان را در مطالعه آن دشوار تر می کند.
تشبیه و استعاره: در این داستان تشبیهات مؤثر بکار برده شده است که خواننده تیزبین را به نارسایی زیاد در افغانستان و ایران متوجه می سازد.
در بخشی داستان می خوانیم: "مثل برگ خزان در دست باد به هر طرف بی سرنوشت بدوی."5 این تشبیه آنقدر نیرومند است که می تواند صحنه ها و حوادث زیاد را در نظر خواننده تجسم دهد. زمانیکه من این جمله خواندم، برگ خزان خود را یافتم، خزان مصیبت های جنگ و مهاجرت ، باد را جنگ بی پایان افغانستان تلقی می کنم و هر طرف همه کشور های را که تا حال دویده ام میدانم. گرچه در این استعاره از درخت یادی نیست، چون برگ را به خود تشبه کردم پس درخت خزان زده هم افغانستان است. ولی من کمی پیشرویی می کنم نه تنها باد جنگ و سرچشمه این باد ها را نیز در نظرم مجسم کردم و صاحبان آنها می شناسم که بنام دین ، دموکراسی و بازسازی نه تنها خزان آورده اند ، بلکه افغانستان را به سرزمین همیشه زمستان تبدیل کرده اند.
در جای دیگری می خوانیم : " پایه سوزن همچون موتری بود که در جاده ای بی انتها پیش می رفت و هیچ به مقصد نمی رسید، این را در طول این ده سال که در این سرزمین دوزندگی می کرد دریافته بود. هیچ گاه این موتر به مقصد نرسیده بود. هر کار جدید جاده ای جدید بود که پیش پای این موتر باز می شد و باید باز این راه را می دوید و پیش میرفت. ... هیچ نمی دانست. فقط باید میرفت تا زمانی که این موتر باید نابود می شد و از کار می افتاد. یا این که راننده جانش را بر سر کار می گذاشت. چون راه و جاده که همیشه بود."6 تشبیه پایه سوزن ماشین خیاطی به زندگی سردار آقا تشبیه شده که جابجا در حرکت است ولی راهی را نمی پیماید و به سرمنزل مقصود نمی رسد. این تشبیه در مورد همه مهاجران در همه جا صدق می کند. در هر کشوری که مهاجران کار می کنند، حرکت زندگی آنها دقیقا مانند سوزن ماشین خیاطی است. خودش جابجا استاده است ، چیزی را که تولید می کند از وی گرفته می شود. این تشبیه در مورد افغانستان نیز صدق می کند که در جریان سده ها ساکت نگهداشته شده و هرگاه حرکتی در آن دیده شده است، به عقبگردی مدهشی مجبور ساخته شده است.
در مجموعه داستانی "تویی که سرزمین ات اینجا نیست" داستان های "دیدار به قیامت"، "یکه سرباز"، "داکتر حسن" ، "کابوس این سال ها"، "عروسی دره قافزار"، "قصیدة جستجو" و "جانان خرابات" نیز شامل اند که شرح هر کدام در معرفی کتاب گنجایش ندارد و در حال حاضر به شرح یک داستان به قسم نمونه بسنده می شوم.

پانویس:
1. محمد آصف سلطان زاده ، تویی که سرزمین ات اینجا نیست، موسسه نشرات آگاه، تهران ، صفحه 23
2. همان کتاب صفحه 16
3. همان کتاب صفحه 20
4. همان کتاب صفحه 23
5. همان کتاب صفحه 26
6. همان کتاب صفحه 10

بیلتون

2008-12-24T08:53:00.000-08:00

ثنا نیکپی

معرفی کتاب:

بیلتون

بیلتون نام مجموعه شعری است که در این تازه گی ها از شاعر شش زبان فقیراحمد عزیزی غزنوی به زبان پشتو در کابل چاپ و نشر شده است.

عزیزی غزنوی به زبان های دری، پشتو، عربی، اردو، انگلیسی و روسی می تواند تحریر و تکلم کند که تا حال شش مجموعه شعری اش به زبان دری چاپ شده و هفت کتاب دیگر را آماده چاپ کرده است.

بیلتون اولین کتاب عزیزی به زبان پشتو است. این مجموعه که کم حجم ترین کتاب عزیزی است، زیباترین اشعار پشتوی وی را با سوژه های گوناگون با خود دارد.

فقیراحمد عزیزی غزنوی نویسنده کتاب

عزیزی برگ های نخستین مجموعه شعری بیلتون را با تشریفات تقریظ ، حمد ، نعت ، عذز و ننوات اختصاص داده است. بخش اساسی کتاب از ( څلوریزه ) رباعی در زبان پشتو شروع شده است. در رباعیات عزیزی جنگ شدید روانی و لفظی با کسانی که به عقیده وی عامل بدبختی و نقاق در افغانستان هستند دیده می شود. انتقاد شدید ضد روسی و انگریزی در هر فرد این رباعیات موج می زند و خشم عزیزی را از لحن طنزآمیز تا سرحد هجو می رساند. چون این اشعار در دهلی جدید سروده شده که مجاهدین تا هنوز روی شان را با ذغال قدرت سیاه نکرده بودند. ازینرو عزیزی چاره حل مشکل این را در نعره تکبیر مجاهدین می بیند. او می گوید:

د اسلام د تورې په زور نه هغه زور دۍ

چې روسان او انګریزان ورته سپر شي

که جهان ورته سپر د غرونو راوړي

د تکبیر په یوه نعره به بې اثر شي

این رباعی در سال 1989 نوشته شده که تبلیغات رسانه های جهانی ذهنیت مردم را به نفع مجاهدین به مثابه ناجی و فرشته نجات شکل میداد. شش سال بعد از سرودن این رباعی در 1996 که مجاهد و طالب به کمک انگریز به استفاده از نعره تکبیر مصروف کشتار، تخریب و چپاول بودند، عزیزی کرکتر یکی از رباعیات خود را مجاهد انتخاب کرده می نویسد:

ما په غاړه آچولی دی کچکول

پاس په باندې مې ایښې دۍ پکول

ليونۍ د تورو زلفو زولنو کړم

زما په … د دنیا غمونه ټول

عزیزی همانطوریکه در معاشرت آدم صمیمی و مهربان است، نه تنها در جنگ با مستبدین رباعی سروده، بلکه رباعیات عشقی نیز دارد. در یکی از رباعیاتش از معشوقه اش می خواهد که دهن اورا شرین کند، تا او تلخی های روزگار را فراموش نماید. واضح است که شیرین کردن دهن از جانب محبوب کار عادی نیست. کس چه میداند که محبوب عزیزی انسان است ، زمین یا آسمان؟ بهرصورت چیزی یا کسی است که او از آن در جدایی "بیلتون" بسر می برد. چمانچه او می سراید:

مخ راښکاره کړی محبوبا کله نا کله

خوښ مې په ادا کړي دلربا کله ناکله

هير به شي ترخې د ژوندانه ټولی له مانه

خوله که خوږه راکاندي آشنا کله ناکله

اگر از بخش رباعیات بگذریم، مجموعه بیلتون دارای غزل ، مخمصات ، شعر سفید است که هر کدام در باره حوادث مهم افغانستان، بیادو بود شعرای نامدار پشتو و فارسی سروده شده اند که هر کدام یا بیان درد های مردم افغانستان است یا نارسایی را به باد انتقاد و نیشخند می گیرد و یا فریاد جدایی (بیلتون) شاعر را از مادر وطنش به گوش ها میرساند.

اشعار قرن بیست و یکم عزیزی با تفاوت و وسعت نظر بیشتر سروده شده است. مثلا : در 2001 در تورنتو او می نویسد

زه ازبک یم زه پښتون یم زه تاجک یم، هزاره یم

خدمتګار د هر وګري د هر قام يم

له هيواد او وطنوالو سره مینه زما مذهب دی

زه شاعر د پرگنو یم په ولس کې ښایسته یم

نام کتاب بی مورد انتخاب نشده است. جدایی از وطن و مهاجرت دایمی همانطوریکه در اشعار این مجموعه تبلور دارد، نام کتاب هم از درد جدایی (بیلتون) گرفته شده است. "بیلتون" تنها صفت کتاب نه ، بلکه خصوصیت نویسنده آن نیز میباشد.